Robots aan het werk

3. Geautomatiseerde processen en opslag

Robotisering gaat naar verwachting voor veel verandering zorgen binnen de logistiek door de inzet van robots in magazijnen, sorteercentra en bij bezorgen. Dit heeft effect op banen in opslag, orderpicking en laden en lossen in magazijnen. Ook voor de maritieme branche is robotisering van invloed. Bij de haven van Rotterdam zijn twee terminals hypermodern.

Smart Industry zal steeds meer gevolgen hebben voor grootschalige industrie zoals de maakindustrie / carrosserie- en trailerbouw. Smart industry maakt fabrieken gelijktijdig zelfbewust, Lean (efficiënt), Agile (flexibel), ergonomisch en schaalbaar. In sommige gevallen gaat het om fabrieken die het werk van mensen actief ondersteunen, bijvoorbeeld via augmented reality of met behulp van robot assistenten. Aan de andere kant is een trend waarneembaar richting fabrieken die, eventueel als onderdeel van een supply chain, autonoom klantspecifieke orders aannemen, uitvoeren en afleveren (procesverbeteren.nl) Het gaat daarbij om zelfsturende fabrieken, waarbij machines steeds meer met elkaar communiceren.

Robotisering zal naar verwachting voor veel verandering zorgen binnen de transport & logistiek. Tot op heden is de invloed op de arbeidsmarkt beperkt, maar dit staat op het punt te veranderen door de inzet van robots in magazijnen, sorteercentra en bij bezorgen. Dit heeft effect op banen in opslag, orderpicking en laden en lossen in magazijnen. Functies zullen verschuiven en nieuwe functies ontstaan in het onderhoud van robots en het controleren van processen. In een rapport van Roland Berger wordt gesteld dat robots vier tot zes keer zo snel kunnen zijn in het orderpick-proces dan mensen. In de praktijk zal dit leiden tot, en dit wordt een conservatieve schatting genoemd, 20 tot 40 procent kostenbesparing. Robotisering krijgt momenteel vooral vorm in grotere distributiecentra en minder in kleinere centra of magazijnen. Investeringen zijn nodig en automatische magazijnen bieden, ondanks een hoge mate van efficiëntie, nog onvoldoende flexibiliteit (om om te kunnen gaan met verschillende producten) (Sectorinstituut Transport en Logistiek2).

‘Robotisering neemt werk over in warehouses, dit gebeurt al bij Amazon, DHL en Alibaba. In Nederland zijn Albert Heijn, Wehkamp en het centraal boekhuis ver in deze ontwikkeling.’ – Walther Ploos van Amstel, Lector City Logistiek en E-mobility

Technologische ontwikkelingen kunnen medewerkers ondersteunen hun werkzaamheden beter uit te voeren. Voorbeelden zijn scanners, apps of andere mobiele apparaten. Deze vervangen het papierwerk in de warehouses en helpen bij het verwerken van formulieren, aannemen, verzenden van producten en het inventariseren van de voorraad. Met deze apparaten kunnen tevens op een minder complexe manier Value Added Services uitgevoerd worden. Niet alleen zal het papierwerk verdwijnen door automatiseringsprocessen. De te volgen orderpick procedures voor de logistieke medewerker zullen ook minder complex worden. Medewerkers kunnen aan de hand van gedigitaliseerde procedures orders picken. Door de systemen stijgt het aantal picks per uur. Momenteel is in diverse bedrijven waar technologische ontwikkelingen zijn doorgevoerd, de essentie van het picken overeind gebleven. Logistiek medewerkers voeren nog steeds deze werkzaamheden uit, de productiviteit is wel sterk vergroot, doordat medewerkers minder afstanden hoeven af te leggen, en/of niet meer hoeven te picken met behulp van een heftruck (Erasmus).

‘Op dit moment hebben alleen de grote bedrijven voldoende geld om in geautomatiseerde warehouses te investeren. Maar ook een groot bedrijf als Kuehne + Nagel doet dit alleen in afstemming met de klant. De inbound van Kuehne + Nagel is behalve het leeghalen van de vrachtwagen, helemaal geautomatiseerd. Een robotmagazijn sorteert de orders per bestemming. Het voordeel is dat de ruimte optimaler wordt benut, er zijn veel minder fouten en het bedrijf is minder afhankelijk van (bijvoorbeeld afwezigheid) van zijn personeel. Het voorraadbeheer is ook geheel geautomatiseerd. Robots slaan het op en het systeem onthoudt exact wat waar met welke houdbaarheidsdatum staat opgeslagen. Voor een mkb’er is een geautomatiseerd opslag een te grote investering die afhankelijk is van de investering van de opdrachtgever.’
– Erwin Bouwmans, Kuehne + Nagel

Omdat er knelpunten zijn bij de werving van personeel, stijgen de loonkosten. Tegelijkertijd dalen de kosten van automatiseringsmogelijkheden. Hierdoor zullen bedrijven sneller geneigd zijn om werkprocessen te automatiseren. Het lijkt daarom niet de vraag in welke mate robotisering de logistieke sector gaat veranderen, maar in welke tijdspanne. Consultancybureau Buck verwacht naar aanleiding van onderzoek over robotisering in warehouses dat in de komende 15 jaar zo’n 35 duizend arbeidsplaatsen in distributiecentra vervallen (Erasmus).

In de luchtvaart moeten robots het bagage-afhandelingsproces in Rotterdam op het vlak van flexibiliteit, efficiëntie, kwaliteit en ergonomie verbeteren. Rotterdam The Hague Airport test nieuwe FLEET-bagage-afhandelingssystemen. Daarin vervoeren kleine, autonoom rijdende robots de koffers van A naar B. De robots worden ingezet achter de incheckbalies. Na screening worden de bagagestukken door middel van de autonome voertuigen uitgesorteerd naar de juiste bestemming. Op de betreffende positie worden koffers met dezelfde bestemming verzameld en handmatig via karren naar het vliegtuig gebracht (Logistiek.nl 7).

Ook in de branche maritiem heeft robotisering impact op de functies in terminals. Bij de haven van Rotterdam zijn twee terminals hypermodern. Maar voor de rest van de terminals (o.a. voor bulklading) blijven de functies nog traditioneel.

‘Het imago van de havens wordt veelal bepaald door die twee nieuwe hypermoderne terminals (een relatief klein deel van de haven): er wordt al gesproken over de nieuwe functies, en het veranderen van oude functies. In de beroepskeuze staat dat het oude havenwerk over tien jaar niet meer bestaat. Daar heeft de Rotterdamse Haven last van bij het werven van personeel voor de werkzaamheden in de bestaande terminals. In 2014/2015 moesten we studenten teleurstellen, dat er te veel aanmeldingen waren. Dit is in 2017 dat gekanteld en hebben we veel minder aanmeldingen. Dit jaar heb ik zo’n 50 leerbanen over die we niet kunnen vullen.’
– Kees Benning, STC

‘Een deel van het werk in de terminals zal altijd blijven bestaan, zoals bijvoorbeeld ertsoverslag. Een container is een vast formaat en kan dus gemakkelijk gestandaardiseerd worden maar ertsen zitten vaak los in een schip, dat blijft minder makkelijk. En voor het leeg maken van de container is nog geen machine. Dat blijft voorlopig nog op de traditionele manier.’
– Kees Benning, STC

Voor de jachtbouw wordt een omgekeerde trend van automatisering verwacht, waarbij naast nieuwe competenties de nadruk juist komt te liggen op competenties, waarbij traditioneel vakmanschap voorop staat.

‘Mensen hebben sterk de behoefte om zich individueel te onderscheiden. Deze behoefte neemt toe in een wereld, waarin veel producten er standaard uitzien. Er ontstaat een nieuwe behoefte aan (semi)handmade en (semi)custom built producten, die sterk tegemoet komen aan de behoefte om zich individueel te onderscheiden. Met het laten bouwen van een luxe pleziervaartuig kan een klant bijvoorbeeld zich onderscheiden door eigen keuzes te maken in ontwerp, bouw en uitvoering.’
– Herbert van Oord, HISWA Vereniging

Impact beroepsonderwijs

Technologische ontwikkelingen hebben grote invloed op de uitvoering van de functie van logistiek medewerker gehad. Zo is er nu in vrijwel elk warehouse wel een Warehousemanagementsysteem (WMS). In het systeem is zichtbaar wat de voorraad is, wat op welke plek staat en van welke opdrachtgever het is. Bij steeds meer bedrijven wordt er gewerkt met scanapparaten. Door te scannen wordt het WMS direct geüpdatet en wordt gecontroleerd of de goederen op de goede plek zijn gezet. De voorraad is op deze manier ook makkelijker bij te houden. Dit heeft de functie van de logistiek medewerker minder complex gemaakt. Het vereenvoudigt voor logistiek medewerkers stappen in het administratieproces, omdat meer automatisch geregeld is. Caroline Blom (TLN) vertelt: “Met name voor de logistiek medewerker op niveau twee kan dit gevolgen hebben, taken van deze medewerker kunnen in de toekomst vervangen worden door geautomatiseerde systemen. Het is de vraag welke en hoeveel taken geautomatiseerd gaan worden. Misschien zal er altijd wel handwerk nodig blijven.”

Toch is nog maar de vraag of bedrijven het hele warehouse binnen enkele jaren automatiseren. De grote variatie in klanten en producten waarmee gewerkt wordt bemoeilijkt dat. Ook zijn robots op dit moment nog niet op het vereiste niveau om zich snel aan te kunnen passen aan verschillende maten en gewichten van pakketten en producten. Ook de hoge investeringskosten, en praktische bezwaren, zoals beperkingen in de snelheid van AGV’s, zijn redenen voor bedrijven om vooralsnog niet voor verdere automatisering te kiezen. De bovengenoemde technologische ontwikkelingen leiden enerzijds tot arbeidsbesparingen, maar anderzijds zullen er mensen moeten zijn om de werkzaamheden van de robots in banen te leiden. Dit zijn naar verwachting middelbaar of hoger opgeleide technici, wiens werkzaamheden dusdanig anders zijn dan die van de logistiek medewerkers, dat het meer om een soort van procesoperator gaat. Het is de vraag of logistiek medewerkers zich kunnen omscholen naar dergelijke functies (Erasmus).

JOHN VAN RIJN, STL

Nieuwe kansen zijn er ook voor de logistiek medewerker, niveau twee in ‘retour producten’. Daar komen andere vaardigheden bij kijken. Het contact met klanten is belangrijk. Dat betekent meer aandacht voor communicatieve vaardigheden en het kunnen omgaan met mensen.

Ook het werk van de logistiek planners gaat veranderen. ‘Het werk wordt complexer en het is de vraag of dit werk nog wel geschikt is voor de mbo’er niveau drie en vier. De huidige opleiding sluit onvoldoende aan, de logistieke ketens zijn complexer geworden. Vaker zal een hbo’er in de toekomst voor de taken gevraagd worden.’
– Caroline Blom, TLN

‘Voor het werk van een logistiek planner is een helicopterview nodig. In de huidige niveau vier opleidingen zijn de leidinggevende werkprocessen verwijderd. Terwijl dat voor mbo-niveau vier in de logistiek een must is. Wiskundige vaardigheden en ICT-vaardigheden worden daarnaast belangrijker om de techniek te kunnen doorgronden.’
– John van Rijn, STL

Geautomatiseerde terminals hebben impact op het type havenwerker dat nodig is. Er zijn nu twee type terminals naast elkaar waar je havenwerkers voor nodig hebt. Studenten van nu zullen voorbereid moeten zijn op de twee werelden die naast elkaar bestaan. Op de nieuwe geautomatiseerde terminal is nog steeds vraag naar mensen die het werk kennen van de oude terminal, zodat ze feeling hebben met beiden processen. ‘Immers als een havenwerker van een geautomatiseerde terminal te maken krijgt met een grote storing ben je totaal hulpeloos, en kun je niets meer. Dan moet je nog wel voldoende weten hoe de traditionele overslagwerktuigen werken om het in orde te krijgen, want dat is de enige moeilijkheid als het geautomatiseerde systeem volledig uitvalt.’
– Kees Benning, STC

In juni 2017 had de Rotterdamse haven veel last van een cyberaanval.

Voor de geautomatiseerde terminal is een andere type havenwerker nodig:

‘De nieuwe havenwerker zou naast andere skills ook een ander type persoon moeten zijn. De havenwerker van de geautomatiseerd terminal is meer de denker: die meer proactief vooruitkijkt en goed kan plannen. De traditionele havenwerker is iemand die gestart is met een mbo-niveau twee opleiding. Van deze opleiding zijn het de doeners die vanuit oudsher voor het vak kiezen. We willen mede vanwege de veranderingen meer mbo’ers -niveau drie binnen krijgen. Die kan meer verantwoordelijkheden aan en stroomt makkelijker door naar mbo-niveau vier. Het aantal mbo-niveau vier studenten bij mbo havenoperaties zijn te beperkt. Hbo’ers hebben daarvan geprofiteerd en gesolliciteerd op de mbo-niveau vier vacatures. Het bedrijfsleven weet daardoor eigenlijk niet meer hoe het onderwijs in elkaar zit.’
– Kees Benning, STC

Bij zowel de nieuwe als ook de traditionele havenwerker gaat het om teamwork of je nou boven in die kraan zit of iets anders doet op de terminal. Als je het ene doet heeft het op de haventerminal invloed voor wat de ander moet doen op de terminal. Goede kunnen samenwerken en taken met elkaar afstemmen is belangrijk.

In de haven gaat het met name ook om het aansturen van de processen, Kees Benning (STC) noemt het ook wel de procesoperator. ‘Het proces aansturen daar gaat het om. In vacatures wordt ook gevraagd naar een allround terminal medewerker of procesbestuurder die kan helpen met laden en lossen van het schip, en tevens de lading controleren.’
– Kees Benning, STC