Kennisverlies dreigt

7. Behouden van kennis en kennisoverdracht

Juist voor kleine en gespecialiseerde beroepen is overdracht van bestaande kennis, vaardigheden alsmede het overdragen van nieuw verworven inzichten en nieuw ontwikkelde kennis belangrijk. Dit vraagt aandacht om dat op een goede manier over te dragen aan aankomende professionals.

 KENNISVERLIES DOOR VERGRIJZING

Evenals andere sectoren hebben de specialistische beroepen te maken met vergrijzing. Er is de komende jaren veel uitstroom en beperkte instroom. De instroom is vaak of naar verwachting voor alle beroepen kleiner dan de uitstroom. Dit is in diverse brancherapporten en expertgesprekken aan de orde gekomen;

  • Met het oog op de uitstroom van veel “ervaren” personeel door pensionering dreigt er een verlies aan kennis en vaardigheden op te treden. Deze zijn natuurlijk voor de branche van vitale waarde (NVOS-Orthobanda2).
  • Het bestand van restauratoren vergrijst: de helft van de beroepsgroep zit in de leeftijdscategorie 55-65 jaar en ongeveer een kwart in de categorie 45-55 jaar. Goede kennisborging bij restauratoren zal de komende jaren een steeds groter probleem worden (Raadsaam erfgoedprojecten).
  • Er is steeds meer moeite met het vinden van bedrijfsopvolging voor juwelier en voor goud/zilver en uurwerkondernemers (Vakschool Schoonhoven).

 NIEUWE TECHNIEKEN VERDRINGEN KENNIS VAN TRADITIONELE TECHNIEKEN

Niet alleen door vergrijzing neemt het belang om kennis te borgen toe, ook door de opkomst van innovatieve technieken. Mede door de toepassing van nieuwe technologieën binnen ambachten neemt het belang van kennis en scholing sterk toe (Vakschool Schoonhoven). Diverse kleinschalige beroepen staan voor de uitdaging waar ze de informatie vanuit het verleden vandaan halen:

  • Het is nu mogelijk om te analyseren welke samenstelling de lijm heeft waarmee het meubel destijds in elkaar is gezet. Maar ik heb als meubelmaker inmiddels boeken over kunstgeschiedenis, oude technieken en apothekersrecepten nodig om te weten hoe die lijm met welke techniek werd toegepast zodat ik dezelfde lijm in de praktijk kan gebruiken om tot een zelfde resultaat te kunnen komen – Vincent van Drie, Restauratoren Nederland / Meubelrestaurator.
  • “Hoe je moet solderen staat nergens vast. Ik heb een theorieboek van school en een theorieboek uit 1600 en nog wat maar dat is in oud Nederlands. Daar probeer je uit te halen wat ze vroeger deden. Al die kennis die wij hebben wordt niet doorgegeven, het is niet vastgelegd.” – Karel Schermerhorn, Haarlemsche Zilversmederij

Toch wordt het niet voor elk beroep als een probleem ervaren dat traditionele technieken verdwijnen. Margret Hoekenga (Nederlandse Schoenmakers Vereniging): “Het is niet voor niets dat er nieuwe technieken zijn, die zijn soms ook beter dan de traditionele technieken.”

 MANIEREN OM KENNIS TE BORGEN

In een onderzoek van de museale sector is de vraag gesteld hoe ervoor wordt gezorgd dat specialistische kennis geborgd blijft in de aankomende jaren.

  • Kennis borgen door vastleggen van informatie: Een kleine meerderheid gaf aan dat deze kennis tussen nu en tien jaar voornamelijk te borgen is door onderzoek te doen en informatie vast te leggen. Kennisborging wordt ook bewerkstelligd door het werken met stagiairs en het samenwerken met opleidingsinstituten. Ook scholing komt naar voren als manier van kennisborging.
  • Geen kennis borgen wegens vergrijzing: zeven procent gaf aan dat de specialistische kennis niet geborgd zal zijn tussen nu en tien jaar. Een belangrijke reden hiervoor is het aankomende pensioen van een restaurator of medewerker collectiebeheer. Degene die zich zorgen maken over dreigend kennisverlies denken daarbij met name aan specifieke materiaalkennis en soms meer in algemene technische onderzoekvaardigheden die weinig of geen opvolging hebben (Raadsaam erfgoedprojecten).

Door bezuinigingen en vergrijzing loopt het specialisme in Nederland af. Er gaan veel mensen met pensioen, waardoor kennisverlies ontstaat. Er wordt steeds vaker gekozen om de kennis niet in huis te hebben maar in te huren. En als de kennis niet in eigen land te vinden is, dan verwacht men het in het buitenland te vinden. Maar die kennis moet er dan wel daadwerkelijk zijn.

Er is een tweejaarlijks een internationaal Meubelrestauratie Symposium dat Stichting Ebenist organiseert. Het doel van Stichting Ebenist is verdieping en verbreding van vakkennis en het leggen van contacten binnen de beroepsgroep van meubelrestauratoren en aanverwante disciplines. Dit komt ten goede aan het niveau van de restauratie- en conserveringswerkzaamheden aan het culturele erfgoed. Diverse musea en instellingen erkennen en ondersteunen het belang van het symposium (Ebenist).

 ROL VAN SOCIALE MEDIA OM KENNIS TE DELEN

Door de opkomst van sociale media weten specialisten elkaar beter te vinden om kennis te delen. “Je ziet meer groepjes ontstaan over bepaalde onderwerpen. Mensen weten elkaar te vinden door het internet. Je hebt bijvoorbeeld nu een besloten Facebookgroep Piano Technicians International met pianotechnici die kennis met elkaar delen die betrekking heeft op piano’s en vleugel’s” – Arnold Duin, SBB.

 

Michelle van der Sluis, Raadsaam Erfgoedprojecten

Er zijn projecten waarbij er wordt gewerkt aan kennisbehoud over landgrenzen heen. Want uiteindelijk is het goed om te weten waar de specialistische kennis daadwerkelijk zit.

Impact beroepsonderwijs

Met de impact van de vergrijzing en de grotere uitstroom dan instroom bij veel beroepen, wordt het nog belangrijker om de kennis over te dragen op de jongere generatie. Zeker voor de kleinschalige beroepen waarbij niet alles is vastgelegd in boeken en documenten. Een mooi voorbeeld van kennisoverdracht van een oudere op een jongere generatie is de “dakpanconstructie”. Deze constructie biedt medewerkers die met pensioen gaan in specialistische beroep, de mogelijkheid om tijdig hun kennis over te dragen en de opvolgers enige tijd te begeleiden. Dit stelt de oudere werknemer/ondernemer in staat om geleidelijk af te bouwen en de jongere collega in te werken. De jongere heeft dan de tijd om zich zorgvuldig de materie eigen te maken en waar nodig de ervaren collega om raad te vragen of samen processen door te lopen.

Het lastige aan kennisdeling is dat een vakman of vakvrouw wel moet willen delen. Een restaurator maakt zichzelf exclusief door middel van kennis, het prijsgeven van deze kennis voelt dan als iets onnatuurlijks. (Raadsaam erfgoedprojecten)

Agnes Vugts, Raadsaam Erfgoedprojecten

Als je iemand hebt bijvoorbeeld die heel erg kennis bij zich houdt, die niet gewend is om te delen, dan kan je er wel een jong iemand naast zetten, maar dat betekent niet dat die kennisoverdracht dan vanzelf gaat. Als hij het heel erg bij zichzelf houdt werkt dat niet.

De ervaringen wisselen hierover. Zo geeft Vincent van Drie (Restauratoren Nederland / Meubelrestaurator) aan: “In mijn praktijk is er intensieve uitwisseling tussen zogenaamde concurrenten omdat die, werkend op een gelijkwaardig niveau, veel te winnen hebben bij kennisdeling.”

SECTORALE TRENDS SV INHOUDSOPGAVE