3. DESTEP Creatief vakmanschap

Demografische ontwikkelingen

 VERGRIJZING

Evenals andere sectoren hebben de specialistische beroepen te maken met vergrijzing. Er is de komende jaren veel uitstroom en beperkte instroom. De instroom is vaak of naar verwachting voor alle beroepen kleiner dan de uitstroom. De gemiddelde leeftijd van werknemers in de ambachtseconomie en op de Nederlandse arbeidsmarkt stijgt. De verwachting is dat de vervangingsvraag vanwege pensioengerechtigden toeneemt de komende tijd (ABF Research1). Het merendeel van de mensen die werkzaam is in deze sector is man (ruim 70%) en autochtoon (85%). De verwachting is dat het aantal vrouwen werkzaam in de sector, toe zal nemen (ABF Research, 2015; Rabobank 2017).

Vergrijzing is sterk zichtbaar bij bijvoorbeeld schoenherstellers, glazeniers, uurwerkmakers en pianotechnici (UWV, 2013). De instroom van jongeren in deze branches verdienen dus extra aandacht de komende jaren.

“Vergrijzing is sterk aanwezig bij pianotechnici. De mensen die het werk goed kunnen, daar wordt enorm aan getrokken”
– Frank Bonarius (Andriessen piano’s-vleugels).

Voor creatief vakmanschap is verder bekend dat het bestand van restauratoren vergrijst: de helft van de beroepsgroep zit in de leeftijdscategorie 55-65 jaar en ongeveer een kwart in de categorie 45-55 jaar (Raadsaam erfgoedprojecten, 2018).

KENNISOVERDRACHT BELANGRIJKER DOOR VERGRIJZING

Door bezuinigingen en vergrijzing loopt het specialisme in Nederland af. Er gaan veel mensen met pensioen, waardoor kennisverlies ontstaat. Er wordt steeds vaker gekozen om de kennis niet in huis te hebben maar in te huren. Op veel plaatsen in de wereld en ook in Nederland verdwijnen in rap tempo kennis en vaardigheden van ambachten. Het is tijd om dit proces te stoppen (Pharos, 2013). 

Met de impact van de vergrijzing en de grotere uitstroom dan instroom bij veel beroepen, wordt kennis en kennisoverdracht nog belangrijker. Zeker voor de kleinschalige beroepen waarbij niet alles is vastgelegd in boeken en documenten. En ook naarmate vaker zzp’ers worden ingezet. Er is aandacht nodig voor manieren om kennis te borgen. Een mooi voorbeeld van kennisoverdracht van een oudere op een jongere generatie is de “dakpanconstructie”. Deze constructie biedt medewerkers die met pensioen gaan in specialistische beroepen, de mogelijkheid om tijdig hun kennis over te dragen en de opvolgers enige tijd te begeleiden. Dit stelt de oudere werknemer/ondernemer in staat om geleidelijk af te bouwen en de jongere collega in te werken. De jongere heeft dan de tijd om zich zorgvuldig de materie eigen te maken en waar nodig de ervaren collega om raad te vragen of samen processen door te lopen. 

BEDRIJFSOPVOLGING BELANGRIJKER

Voor schoenherstellers vormt door vergrijzing de overname van bestaande ondernemingen, waarvan de eigenaars met pensioen gaan, een kans voor jongeren om in te stromen (SBB, 2015). Er is ook steeds meer moeite met het vinden van bedrijfsopvolging voor de juwelier. Er zijn natuurlijk nog steeds studenten waarvan de ouders een juwelierszaak hebben, deze zaak later overnemen. Met de voorraad aan producten die een juwelier moet hebben is het voor studenten waarvan de ouders geen eigen juwelierszaak hebben vaak te kostbaar om zo’n zaak over te nemen. We zien dan ook een toename van het online verkopen en door een betere samenwerking met leveranciers is het niet meer nodig om zo’n enorme voorraad te hebben in de winkel. Dat biedt mogelijkheden voor jonge mensen om op een andere manier een zaak over te nemen of een nieuwe zaak te starten en op hun eigen manier in te richten heel gericht op e-commerce
– Monique Konst (Vakschool Schoonhoven ROC Zadkine).

GENERATIEVERSCHILLEN

De emotionele waarde van zilver en ook van antiek is bij de nieuwe generatie niet meer hetzelfde als de waarde die het heeft bij de oudere generatie.

  • De jongeren hebben nu het gevoel van, wat moet ik met zilver? Poetsen, nee toch? Vroeger wilde je laten zien dat je geld had. Het gebruiksgemak van zilver is achterhaald. Dus ik heb heel vaak ouderen die hebben heel mooi zilver, maar die kinderen willen het niet meer”– Karel Schermerhorn (Haarlemsche Zilversmederij).
  • Horloges worden steeds meer een statussymbool bij jongeren”Robert Moor (Voormalig directeur Vakschool Schoonhoven).

Economische ontwikkelingen

 INSTROOM

De instroom in ambachtelijke opleidingen baart zorgen. Dit kan leiden tot een tekort aan vakmensen met name voor de technische beroepen. De verwachting was dat het aantal arbeidsplaatsen in FTE tot 2024 zal toenemen met drie procent. In totaal zijn er jaarlijks 20.000 nieuwe mensen nodig in de ambachtseconomie. Deze instroombehoefte betreft met name de vervangingsvraag. Terwijl het personeelsaanbod juist zal afnemen met één procent (ABF Research 2015; en UWV 2013).

 PIANOMARGES ONDER DRUK

Door de verkoop van digitale piano’s en online verkoop staan de marges en omzet onder druk voor pianotechnici. André Olthof (Clavis Piano’s) ziet zijn omzet afnemen door de digitale piano’s: “Een digitale piano heb je zo voor duizend, vijftienhonderd euro. Een akoestische piano begint vanaf 4000 euro. Dus we merken dat de gemiddelde verkoopprijs de laatste jaren met € 1500,- per instrument is gedaald.” Ook is de marge op digitale piano’s laag. Vanwege het feit dat het internet de prijzen dicteert. André Olthof (Clavis Piano’s) vertelt daarover: “Er komt nog een probleem bij: als je niet meegaat met de prijzen op het internet, gaan ze bij jou kijken en luisteren en dan bekijkt de klant waar het het goedkoopst is en dan gaan ze het online bestellen. Dus wij volgen de prijzen op het internet.” Ook Frank Bonarius (Andriessen piano’s-vleugels) beaamt dat de marges onder druk staan: “Tegen een minimaal tarief worden de gekste dingen van je verwacht, ook ’s avonds en in de weekenden.

 IMPACT VAN CORONA

Het beeld is dat de sector op dit moment nog niet hard geraakt is door de corona crisis, maar dat de opdrachtenportefeuille wel leger raakt. Het is lastig om een eenduidig beeld van deze sector te geven vanwege de diversiteit. De overheidsmaatregelen waar veel bedrijven gebruik van maken, maar de overheidsmaatregelen gelden niet voor alle bedrijven.

Door de 1,5 meter samenleving, economische redenen en minder beschikbare begeleiding zijn er minder stages en leerbanen mogelijk. Stage-aanbieders, ook veel eenmanszaken, hebben het zelf economisch lastig. Alle aandacht gaat uit naar het behalen van omzet. Het betrekken van het bedrijfsleven bij stages en leerbanen is zeer belangrijk. Een mogelijke oplossing die genoemd is door marktsegment- en sectorkamerleden is het verlagen van de stage-urennorm. Ook zijn oplossingen nodig voor het praktijkonderwijs. In een 1,5 meter samenleving is praktijkonderwijs op school met het huidig aantal docenten en de beschikbare ruimte erg lastig. Er is vier keer zo veel ruimte nodig, en dus zijn er ook vier keer zoveel docenten nodig. Op school lesgeven in kleinere groepen: vergt meer ureninzet van docenten.

Sociaal-culturele ontwikkelingen

 VEEL ZZP’ERS IN CREATIEF VAKMANSCHAP

Er zijn in Nederland meer dan één miljoen zzp’ers. Het aantal zzp’ers is tussen 2004 en 2016 met 60 procent toegenomen. De zogenaamde flexibele schil van bedrijven, bestaande uit werknemers met tijdelijke contracten en externen, neemt in omvang toe. In de eerste drie kwartalen van 2018 startten vijftien procent meer zzp’ers dan in dezelfde periode in 2017. Ook groeit het aantal banen met vaste contracten. Echter verhoudingsgewijs zijn er steeds minder werknemers met vaste contracten. Een mogelijk scenario is dat de flexibele schil groeit naar 40 procent in 2040 (Kamer van Koophandel, 2018).

Het gaat in de ambachten voor het overgrote deel om kleinschalige bedrijven. Gemiddeld werken er vier personen per bedrijf. Ook is er een groot aantal zzp’ers. De zzp’ers in deze sector werken overwegend als zelfstandige vakkracht en leveren diensten en producten rechtstreeks aan de eindgebruiker. Het merendeel van de ondernemingen in het ambacht bestaat al jarenlang uit zzp’ers. Ongeveer 40 procent van de werkenden is zzp’er (ABF Research 2015; FNV 2014). Het aantal zelfstandige ondernemers binnen de ambachtseconomie is met 22 procent gestegen sinds 2008 (Kizo, 2013).

 BRANCHEVERENIGINGEN ONDER DRUK

Onderzoek door TNS NIPO onder 2500 leden over de rol en verwachtingen t.a.v. de brancheverenigingen toont aan dat de traditionele rol van de branchevereniging nog steeds belangrijk is, maar onder druk staat door digitalisering van de economie en het bestaan van social medianetwerken, waarbinnen onderling veel informatie wordt uitgewisseld. Lidmaatschap is niet meer zo vanzelfsprekend en leden zoeken toegevoegde waarde. Een uitdaging waar de brancheverenigingen voor staan die betrekking hebben op het kwalificatiedossier creatief vakman is om een congruent verhaal uit te dragen, dat relevant is voor het gehele beroepenveld. Uiteraard is dit per branchevereniging verschillend. Dit is lastig wegens de diverse opvattingen die leven onder de leden en de veelzijdigheid binnen het beroepenveld. De veelzijdige opvattingen die leven onder de leden heerst heeft te maken met de ontwikkelingen waar de leden mee te maken hebben:

  • Opvattingen over het ondernemerschap veranderen, het atelier is niet meer vanzelfsprekend de locatie waar de klant naartoe komt.
  • Vakmensen werken met passie op traditionele wijze en hebben daarom regelmatig moeite om de technologische ontwikkelingen te omarmen.

 VRIJE TIJDSBESTEDING VERANDERT

Mensen besteden hun vrije tijd anders. Er is een enorme diversiteit aan activiteiten om uit te kiezen.

Thuis wordt minder frequent piano gespeeld. Het werk voor pianostemmers is daardoor afgenomen. “Vroeger werd vier of vijf keer per jaar een piano gestemd, tegenwoordig is dat nog slechts twee keer per jaar.” – Arnold Duin (SBB). De keren dat een piano dan gestemd moet worden hebben de stemmers er ook veel meer werk aan. “Omdat de mensen minder vaak spelen, denken ze er niet aan om de piano te laten stemmen. Het instrument wordt vals. Dan laten ze je na anderhalf jaar eens komen, en dan zit je wezenloos te stemmen. Terwijl als je iets ieder half jaar bijhoudt, dan houd je het goed’” – Frank Bonarius (Andriessen piano’s-vleugels). Om te voorkomen dat een piano na een te lange tijd pas wordt gestemd is bij André Olthof (Clavis Piano’s) de garantie gekoppeld aan het regelmatig stemmen van de piano: “De piano’s die wij verkopen, verkopen wij met extra garantie op het moment dat hij minstens twee keer per jaar gestemd wordt. Dus zodra men hier wat koopt, zijn we vijf tot tien jaar gegarandeerd van stemmingsinkomsten, omdat daar de garantie aan gekoppeld zit” – André Olthof (Clavis Piano’s).

De piano wordt niet alleen minder gestemd, het is ook lastiger om afspraken te maken om de piano te stemmen. “Mensen zijn telefonisch minder goed bereikbaar om een afspraak te maken. En ze zijn minder bereid om thuis te blijven voor het stemmen van de piano, bij voorkeur maken ze een afspraak in de avond’” – André Olthof (Clavis Piano’s). Om het maken van een afspraak efficiënter te maken is de branche bezig om een programma te ontwikkelen, waarin rekening wordt gehouden met reisafstanden en vervoersmiddel. De klant wordt dan automatisch op de hoogte gesteld van het stemmen van hun piano en om digitaal een afspraak te maken. De klant krijgt dan 10 minuten vooraf een sms’je dat de pianostemmer eraan komt.

Pianotechnici moeten steeds flexibeler zijn in hun tijdsindeling. Klanten verwachten dat. Het is daarom belangrijk om in de opleiding aandacht te besteden aan het communiceren met de klant en het goed (en vooral slim) plannen van afspraken. André Olthof (Clavis Piano’s) geeft het volgende voorbeeld als het gaat om slim afspraken maken: “Een stemmer bij ons, die stemt in omgeving Almere en die doet bewust de even weken de dinsdagen en donderdagen en de oneven weken de maandag, woensdag en vrijdag. Klanten die op woensdag vrij zijn, daar weet hij van dat hij ze in de oneven weken moet bellen.”

Technologische ontwikkelingen

Ambachtelijke ondernemers concentreren zich vooral op het vakmanschap, ze zijn zich niet altijd bewust van de urgentie om te innoveren. Terwijl het voor ambachtelijke ondernemers door hun vermogen tot het leveren van maatwerk als toeleveranciers mogelijk is om aan de basis te staan van belangrijke innovaties. Specialistische vakmensen zijn bijvoorbeeld in te zetten bij het maken en testen van prototypes of het inrichten van een fabricageproces (UWV, 2013).

De technologische ontwikkelingen gaan steeds sneller, zeker wanneer ze sociaal-cultureel geaccepteerd worden en passen bij de veranderende levensstijl. Klanten van de ABN AMRO kunnen voortaan contactloos betalen met verschillende geschikte ringen en horloges, die aan een bankrekening worden gekoppeld. Deze wearables hebben een door Mastercard gecertificeerde betaalchip (Retailtrends, 2018).

Ecologische ontwikkelingen 

Door korte, regionale, productieketens en duurzame productiewijzen is het voor ambachten met lokale/regionale wortels mogelijk om duurzamer te produceren en daarmee tegemoet te komen aan de groeiende behoefte onder consumenten aan het gebruik van “eerlijke” materialen.

In het creatief vakmanschap kan het thema “duurzaamheid” goed benut worden. Zoals het hergebruiken van materialen in de restauratiebranche. Maar ook in het goud en zilver speelt de duurzaamheidsgedachte een belangrijke rol: de oorsprong van edelmetalen zoals goud en zilver moet fairtrade zijn. Op de Vakschool Schoonhoven leren ze fairtrade metalen herkennen en erkennen. Voor mensen is het gemakkelijker om informatie te verzamelen en om bewuster producten te kopen die fairtrade zijn, daar moet een vakman op leren inspelen.

Robert Moor (voormalig directeur Vakschool Schoonhoven):

“Ze leren bij ons beseffen waar het goud vandaan komt en of het op eerlijke manier gedolven is. Is het niet door kinderhanden gemaakt? Wat doet een waarborg?”

Politiek-juridische ontwikkelingen

De komende jaren krijgt het mbo te maken met dalende leerlingenaantallen. Kleine en unieke opleidingen kunnen door de krimp harder worden getroffen dan opleidingen met veel studenten. Om een breed aanbod van opleidingen te behouden is bescherming van de kleinschalige opleiding en het vergemakkelijken van een goede samenwerking tussen mbo-scholen belangrijk.

KLEINSCHALIGE UNIEKE VAKSPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN BESCHERMEN: ALLEENRECHT

Kleine en unieke opleidingen worden harder door de krimp getroffen dan opleidingen met veel studenten. Het is voor onderwijsinstellingen dan een lastige afweging om door te blijven gaan met zo’n opleiding. Maar als zo’n unieke vakopleiding eenmaal is verdwenen, wordt het moeilijk om die daarna opnieuw te starten. Hierdoor dreigt het risico op verschraling van het onderwijsaanbod. En dat terwijl er altijd behoefte is aan vakmensen, zeker met het oog op de grote groep vakmensen die de komende jaren met pensioen gaat. In 2018 is de Wet educatie en beroepsonderwijs gewijzigd. Het gaat om een wetswijziging die het mogelijk maakt dat instellingen, wanneer een kleine, unieke beroepsopleiding dreigt te verdwijnen, tijdelijk voor een termijn van vijf jaar het alleenrecht krijgen voor het aanbieden van deze kleinschalige, unieke beroepsopleiding (CMMBO, 2020).

SAMENWERKING TUSSEN SCHOLEN: SAMENWERKINGSCOLLEGE

De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel Samenwerkingscollege en unieke beroepsopleidingen aangenomen om samenwerking tussen mbo-scholen makkelijker te maken. 

Twee of meerdere mbo-scholen kunnen voortaan gezamenlijk (clusters van) opleidingen aanbieden. Deze maatregel is bedoeld om, ondanks de daling in het aantal leerlingen de komende jaren, het opleidingsaanbod in de regio op niveau te houden. Het kabinet wil de groei van het aantal zzp’ers in ons land tegengaan. Het kabinet zou daarom af willen van fiscale voordelen zoals de zelfstandigenaftrek, de startersaftrek en de mkb-winstvrijstelling. Ook wil het kabinet het minder aantrekkelijk maken voor werkgevers om zelfstandigen in te huren (werken20, 2018). Werkgeversorganisatie AWVN wil daarnaast dat zzp’ers en ondernemers een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering krijgen.

IMPACT VAN AVG

De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) is een Europese verordening die de regels voor de verwerking van persoonsgegevens door particuliere bedrijven en overheidsinstanties in de hele Europese Unie standaardiseert (Wikipedia).

BEHOEFTE OM AANTAL ZZP’ERS TERUG TE DRINGEN

Het kabinet wil de groei van het aantal zzp’ers in ons land tegengaan. Het kabinet zou daarom af willen van fiscale voordelen zoals de zelfstandigenaftrek, de startersaftrek en de mkb-winstvrijstelling. Ook wil het kabinet het minder aantrekkelijk maken voor werkgevers om zelfstandigen in te huren (werken20, 2018). Werkgeversorganisatie AWVN wil daarnaast dat zzp’ers en ondernemers een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering krijgen.

INHOUDSOPGAVE DESTEP