2. DESTEP Gezondheidstechnisch vakmanschap

Demografische ontwikkelingen

 VERGRIJZING

De gemiddelde leeftijd van de werkenden in de ambachtseconomie was 41 jaar in 2015. Dat is hetzelfde niveau als de gemiddelde leeftijd op de totale Nederlandse arbeidsmarkt. De gemiddelde leeftijd van werknemers in de ambachtseconomie en op de Nederlandse arbeidsmarkt stijgt. De verwachting is dat de vervangingsvraag vanwege pensioengerechtigden toeneemt de komende tijd. Het merendeel van de mensen die werkzaam is in deze sector is man (ruim 70%) en autochtoon (85%). De verwachting is dat het aantal vrouwen werkzaam in de sector, toe zal nemen (ABF Research, 2015; Rabobank 2017).

Binnen diverse branches is sprake van vergrijzing, zo ook onder tandtechnici. De gemiddelde leeftijd van bijvoorbeeld tandtechnici was in 2015 met 44 jaar wat ouder dan het gemiddelde in de ambachtseconomie (ABF Research, 2015).

 VRAAG GEZONDHEIDSTECHNISCHE PRODUCTEN NEEMT TOE

Voor gezondheidstechnisch vakmanschap valt met name op dat de vraag naar gezondheidstechnische producten toeneemt vanwege groeiende behoefte aan zorg, veroorzaakt door de vergrijzing. Daarnaast is de verwachting dat het aantal patiënten met chronische aandoeningen (mede door stijgende gemiddelde leeftijd), zoals diabetes, maculadegeneratie en glaucoom sterk zal stijgen in de komende jaren. Dat komt bijvoorbeeld tot uitdrukking bij de technisch oogheelkundig assistenten, audiciens, orthopedische (schoen)technici en opticiens:

 

  • Technisch oogheelkundig assistent: Er is sprake van een toename van oogheelkundige ingrepen. Hierdoor neemt binnen de oogheelkundige praktijk de vraag naar ondersteunend personeel eveneens toe (SBB1). Vergrijzing draagt bij aan het aantal mensen met staar. En alle welvaartsziekten/systemische ziektes kunnen invloed hebben op de ogen.
  • Audicien: In Nederland zijn ongeveer 1,4 miljoen mensen slechthorend. Onder meer door vergrijzing en het langer actief willen en kunnen blijven neemt dat aantal de komende jaren verder toe. Ongeveer de helft van alle slechthorenden draagt een hoortoestel. Slechthorenden stellen het vaak lang uit om een beroep te doen op hoorzorg (NVAB, 2017). Daarbij geeft Meindert Stolk (NVAB) aan dat het niet alleen meer gaat om gehoorproblemen bij ouderen. Door het toenemende gebruik van tablets, hoofdtelefoons en het bezoeken van festivals krijgen steeds vaker jongere mensen last van gehoorschade zoals oorsuizen. Femke Lavrijssen van Specsavers: ‘Jongeren gaan vaker naar festivals, waar gemakkelijker gehoorschade kan ontstaan’. Er zou meer aandacht mogen komen voor het bijbrengen van adviesvaardigheden ter preventie van gehoorschade.
  • Orthopedische (schoen)techniek: De vraag naar orthopedische schoenen of orthopedische aanpassingen neemt toe. Naast de vergrijzing komt dat door de toename van het aantal welvaartsziekten, zoals diabetes en overgewicht (OST, 2015). Door verbeterde welvaart is echter ook een lichte afname van het aantal protheses te zien. “Het aantal amputaties neemt licht af. Dit komt met name omdat operatietechnieken zoveel verbeterd zijn dat lichaamsdelen vaker behouden kunnen blijven. Dit heeft echter weer wel gezorgd voor een toename in het gebruik van bijvoorbeeld orthopedisch schoeisel” – Ivo Balk (DHTA).
  • Optiek: De stijgende levensverwachting en de vergrijzing zijn gunstig voor optiekzaken. Ook de toenemende blootstelling van onze ogen aan beeldschermen draagt bij aan gunstige omstandigheden voor de optiekzaken. Na de omzetdaling in 2016 lijkt in 2017 weer sprake te zijn van een omzetstijging rond de twee procent voor optiekzaken (ABNAMRO, 2018). De gezondheidszorg wordt door vergrijzing van de bevolking steeds meer geconfronteerd met problemen die de grenzen van de verschillende disciplines overschrijden. Retailers zoals Specsavers spelen hier op in door niet alleen oogzorgproducten maar ook producten voor het gehoor aan te bieden.

Economische ontwikkelingen

 INSTROOMBEHOEFTE

De verwachting was dat het aantal arbeidsplaatsen in FTE tot 2024 zal toenemen met drie procent. In totaal zijn er jaarlijks 20.000 nieuwe mensen nodig in de ambachtseconomie. Daarbij is de verdeling tussen zelfstandigen/werknemers gelijk. Deze instroombehoefte betreft met name de vervangingsvraag. Terwijl het personeelsaanbod juist zal afnemen met één procent (ABF Research 2015;UWV, 2013). Door de coronacrisis is echter minder duidelijk hoe de arbeidsmarkt zich ontwikkeld.

De instroom in ambachtelijke opleidingen baart zorgen. Dit kan leiden tot een tekort aan vakmensen met name voor de technische beroepen. Voor gezondheidstechnische beroepen zijn er goede arbeidsmarktverwachtingen. UWV (2018) verwacht mede op basis van SBB Kans op Werk prognoses, goede kansen voor de medisch technische beroepen. Dit zijn veelal moeilijk vervulbare vacatures, de kans op werk voor deze groepen is goed. Denk hierbij aan beroepen als: medewerker steriele medische hulpmiddelen, audicien, opticien en technisch oogheelkundig assistent.

 IMPACT VAN CORONA

Het beeld is dat de sector op dit moment nog niet hard geraakt is door de corona crisis, maar dat de opdrachtenportefeuille wel leger raakt. Het is lastig om een eenduidig beeld van deze sector te geven vanwege de diversiteit. De overheidsmaatregelen waar veel bedrijven gebruik van maken, maar de overheidsmaatregelen gelden niet voor alle bedrijven. Mondzorgpraktijken waren tijdens de intelligente lockdown van de coronacrisis beperkt open (voor spoedzorg of online zorg) of zelfs helemaal gesloten.

Vanaf 22 april 2020 konden mondzorgpraktijken de reguliere zorg weer opstarten (UWV, 2020). De NUVO geeft aan dat in de optiek-branche bedrijven circa 70 procent omzetverlies hebben geleden tijdens de intelligente lockdown. Tijdelijke contracten worden niet voortgezet. Consumenten stellen aankopen uit. Ook is het aantal klanten in de winkel beperkt. De branchevereniging NVOS-Orthobanda geeft aan dat bedrijven niet echt dicht zijn geweest, maar er zijn wel minder klanten en daarmee minder opdrachten voor de werkplaatsen.

Door de 1,5 meter samenleving, economische redenen en minder beschikbare begeleiding zijn er minder stages en leerbanen mogelijk. Stage-aanbieders, ook veel eenmanszaken, hebben het zelf economisch lastig. Alle aandacht gaat uit naar het behalen van omzet. Het betrekken van het bedrijfsleven bij stages en leerbanen is zeer belangrijk. Een mogelijke oplossing die genoemd is door marktsegment- en sectorkamerleden is het verlagen van de stage-urennorm. Ook zijn oplossingen nodig voor het praktijkonderwijs. In een 1,5 meter samenleving is praktijkonderwijs op school met het huidig aantal docenten en de beschikbare ruimte erg lastig. Er is vier keer zo veel ruimte nodig, en dus zijn er ook vier keer zoveel docenten nodig. Wel is het mogelijk om uit te wijken naar avonden en weekenden om meer praktijkonderwijs te geven.

Sociaal-culturele ontwikkelingen

Er zijn in Nederland meer dan één miljoen zzp’ers. Het aantal zzp’ers is tussen 2004 en 2016 met 60 procent toegenomen. De zogenaamde flexibele schil van bedrijven, bestaande uit werknemers met tijdelijke contracten en externen, neemt in omvang toe. In de eerste drie kwartalen van 2018 startten vijftien procent meer zzp’ers dan in dezelfde periode in 2017. Ook groeit het aantal banen met vaste contracten. Echter verhoudingsgewijs zijn er steeds minder werknemers met vaste contracten (Kamer van Koophandel, 2018).

 VEEL ZZP’ERS IN GEZONDHEIDSTECHNISCH VAKMANSCHAP

Het gaat in de ambachten voor het overgrote deel om kleinschalige bedrijven. Gemiddeld werken er vier personen per bedrijf. Ook is er een groot aantal zzp’ers. De zzp’ers in deze sector werken overwegend als zelfstandige vakkracht en leveren diensten en producten rechtstreeks aan de eindgebruiker. Het merendeel van de ondernemingen in het ambacht bestaat al jarenlang uit zzp’ers. Ongeveer 40 procent van de werkenden is zzp’er (FNV 2014: ABF Research 2015). Het aantal zelfstandige ondernemers binnen de ambachtseconomie is met 22 procent gestegen sinds 2008 (Kizo 2013). 

 MEER SAMENWERKING

De gezondheidszorg wordt door vergrijzing van de bevolking steeds meer geconfronteerd met problemen die de grenzen van de verschillende disciplines overschrijden. Er ontstaan meer multidisciplinaire praktijken, waarin diverse beroepen samenwerken. Een voorbeeld hiervan zijn praktijken waarin tandartsen en tandtechnici zich clusteren (ABF Research, 2015). Zodoende bespreken tandartsen in samenwerking met tandtechnici wat er moet gebeuren en zijn de tandtechnici rechtstreeks betrokken bij de patiënt.

Mensen hebben steeds meer aandacht voor hun eigen welzijn en dat van hun kinderen. Ook zeker wanneer dat betekent dat hun kind schoenen met een eventuele aanpassing nodig heeft. Mensen bewegen ook steeds meer en langer. Goede (sport) schoenen met eventuele aanpassingen zijn daarbij belangrijk (OST 2015; OT 2015).

Technologische ontwikkelingen

Ambachtelijke ondernemers concentreren zich vooral op het vakmanschap, ze zijn zich niet altijd bewust van de urgentie om te innoveren. Dat betekent niet dat er geen vernieuwing plaatsvindt in het ambacht, nieuwe technieken vinden ook hier hun weg. Ook is het voor ambachtelijke ondernemers door hun vermogen tot het leveren van maatwerk als toeleveranciers mogelijk om aan de basis te staan van belangrijke innovaties. Specialistische vakmensen zijn bijvoorbeeld in te zetten bij het maken en testen van prototypes of het inrichten van een fabricageproces (UWV, 2013).

De mogelijkheden voor technisch oogheelkundig onderzoek nemen steeds verder toe. Door de snelle technologische ontwikkelingen zoals meetapparatuur- en imaging- technieken, gaat de assistent naar verwachting een grotere rol spelen in de uitvoering en eerste beoordeling van de oogheelkundige onderzoeken. De aard, omvang en diepgang van de onderzoeken stijgt vanwege de grotere technische mogelijkheden. Daarin moet de technisch oogheelkundig assistent geschoold blijven worden, hetgeen ook op een werkplek zelf kan. De TOA moet immers ook zelf met de apparatuur kunnen omgaan en foutieve interpretaties kunnen herleiden uit de apparatuur (SBB, 2015).

De technologische ontwikkelingen gaan steeds sneller, zeker wanneer ze sociaal-cultureel geaccepteerd worden en passen bij de veranderende levensstijl. Een gehoortoestel is altijd geassocieerd met ouderdom en met ernstige gehoor afwijkingen. Maar voortaan komen er steeds functionaliteiten en mogelijkheden bij en zijn er ook gehoortoestellen voor bijvoorbeeld ruisonderdrukking en oorsuizen. En komen ‘gehooroplossingen’ als wearables op de markt, als een soort accessoire. De drempel om van zo’n gehooroplossing gebruik te maken wordt daarmee steeds kleiner.

  • De nieuwste ontwikkelingen zijn Instant Fits. Deze ‘bijna onzichtbare hoortoestellen’ zijn zo klein dat ze volledig in een gehoorgang passen. Voorheen was dat op  maat maken, tegenwoordig kan het in het oor met een hoesje en dat zal bij iedereen passen, dit kun je dus gelijk meenemen. Met een gratis app op een iPhone of Android telefoon is het volume of programma op het hoortoestel eenvoudig zelf aan te passen” – (Femke Lavrijssen, Specsavers).

  • Er komen steeds meer functionaliteiten bij, bijv. ruisonderdrukking, er zijn steeds meer mogelijkheden, bepaalde programma’s instellen kan tegenwoordig en met microfoons werken kan ook”- (Femke Lavrijssen, Specsavers).

Ecologische ontwikkelingen 

Door korte, regionale, productieketens en duurzame productiewijzen is het voor ambachten met lokale/regionale wortels mogelijk om duurzamer te produceren en daarmee tegemoet te komen aan de groeiende behoefte onder consumenten aan het gebruik van “eerlijke” materialen.

Politiek-juridische ontwikkelingen

De komende jaren krijgt het mbo te maken met dalende leerlingenaantallen. Kleine en unieke opleidingen kunnen door de krimp harder worden getroffen dan opleidingen met veel studenten. Om een breed aanbod van opleidingen te behouden is bescherming van de kleinschalige opleiding en het vergemakkelijken van een goede samenwerking tussen mbo-scholen belangrijk.

KLEINSCHALIGE UNIEKE VAKSPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN BESCHERMEN: ALLEENRECHT

Kleine en unieke opleidingen worden harder door de krimp getroffen dan opleidingen met veel studenten. Het is voor onderwijsinstellingen dan een lastige afweging om door te blijven gaan met zo’n opleiding. Maar als zo’n unieke vakopleiding eenmaal is verdwenen, wordt het moeilijk om die daarna opnieuw te starten. Hierdoor dreigt het risico op verschraling van het onderwijsaanbod. En dat terwijl er altijd behoefte is aan vakmensen, zeker met het oog op de grote groep vakmensen die de komende jaren met pensioen gaat. In 2018 is de Wet educatie en beroepsonderwijs gewijzigd. Het gaat om een wetswijziging die het mogelijk maakt dat instellingen, wanneer een kleine, unieke beroepsopleiding dreigt te verdwijnen, tijdelijk voor een termijn van vijf jaar het alleenrecht krijgen voor het aanbieden van deze kleinschalige, unieke beroepsopleiding (CMMBO, 2020).

SAMENWERKING TUSSEN SCHOLEN: SAMENWERKINGSCOLLEGE

De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel Samenwerkingscollege en unieke beroepsopleidingen aangenomen om samenwerking tussen mbo-scholen makkelijker te maken. Twee of meerdere mbo-scholen kunnen voortaan gezamenlijk (clusters van) opleidingen aanbieden. Deze maatregel is bedoeld om, ondanks de daling in het aantal leerlingen de komende jaren, het opleidingsaanbod in de regio op niveau te houden. De verwachting is dat dit voor met name duurdere, technische opleidingen een uitkomst biedt. Door het bundelen van kennis en ervaringen versterken mbo-scholen de kwaliteit van het onderwijs, jagen ze innovatie aan en vullen ze hun rol als kennispartner in de regio in (Rijksoverheid, 2017).

IMPACT AVG

De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) is een Europese verordening die de regels voor de verwerking van persoonsgegevens door particuliere bedrijven en overheidsinstanties in de hele Europese Unie standaardiseert (Wikipedia). Met name in de gezondheidstechnische beroepen zijn de gevolgen van de AVG behoorlijk groot.

Op het snijvlak van privacy en medische zorg gaat het dan om de meldplicht datalekken (beveiliging). Daarnaast is de groeiende druk op de bescherming van patiëntengegevens van belang, onder andere in relatie tot fraudeonderzoek en de opkomst van patiënten portalen (KNMG, 2018).

De impact van de AVG op winkels zoals optiekzaken wordt duidelijk uit de toelichting van Bas de Nes (NUVO): “Onder medische gegevens ligt een protocol, waar je als opticien aan moet voldoen. Dat gaat dan over beveiliging, firewalls om aan te tonen dat het beschermd is. Er is toestemming nodig van klanten om hun persoonsgegevens te gebruiken en hen gepersonaliseerde mails te sturen. Dat zijn allemaal dingen waar je als opticien voortaan rekening mee moet houden.”

 VEILIGHEIDSEISEN

De beroepsbeoefenaars moeten zich houden aan veranderende veiligheidseisen en kwaliteitszorg. Alle zorginstellingen moeten zorg leveren die voldoet aan bepaalde kwaliteitseisen. Ze moeten bijvoorbeeld het zorgplan met cliënten bespreken, medezeggenschap regelen en een klachtenregeling hebben. Dit vraagt een alerte en communicatieve houding.

NIEUWE EUROPESE REGELS MEDISCHE HULPMIDDELEN

Er zijn nieuwe Europese regels om de veiligheid van medische hulpmiddelen en in-vitro diagnostica (IVD’s) te verbeteren. Deze regels gelden ook in Nederland. De eisen aan medische hulpmiddelen en in-vitro diagnostica om in aanmerking te komen voor markttoelating in de Europese Unie zijn strikter geworden. Medische hulpmiddelen moeten vanaf 26 mei 2020 voldoen aan strengere eisen (waaronder een grotere hoeveelheid klinisch bewijs) om in aanmerking te komen voor markttoelating. De nieuwe wetgeving zorgt ervoor dat als nieuw instrumentarium op de markt wordt gebracht, dat het niet eerder ingezet mag worden voordat de juiste scholing heeft plaatsgevonden, zowel bij de medisch specialist, als bij de Medewerker steriele medische hulpmiddelen. En dat ze dus vanuit de leveranciers gecertificeerd moeten worden om het ook daadwerkelijk te mogen doen.

Door allerlei maatschappelijke factoren, zoals bewustwording van patiënten en toegenomen kennis van patiënten, is aandacht voor de kwaliteit van zorg ontstaan. Deze maatschappelijke ontwikkelingen vertalen zich voor de medewerker steriele medische hulpmiddelen in het steeds nauwgezetter volgen van protocollen, procedures en (be)handelingsvoorschriften (SBB, 2015).

INHOUDSOPGAVE DESTEP