Samenvatting trends
Creatief vakmanschap

Samenvatting trends
Creatief vakmanschap

Smartification

Nieuwe digitale technieken bevorderen innovaties. Om nieuwe technieken eigen te maken zijn investeringen, creativiteit en zelflerend vermogen noodzakelijk. Er is sprake van een toenemend gebruik van nieuwe maatname- ontwerp- en vervaardigingstechnieken, zoals scantechnologie, CAD-CAM, 3D-printing, CNC machines en digitale piano’s. 3D biedt ook mogelijkheden om ontwerpen te visualiseren. Met nieuwe 3D visualisatie-technieken worden ontwerpen realistischer getoond aan klanten in bijvoorbeeld een verkoopgesprek. Innovatieve technieken veranderen beroepen en doen een beroep op creativiteit, flexibiliteit en het ontwikkelen van zelflerend vermogen. De voordelen van de inzet van een 3D printer zijn groot voor een keramist en vergroten de mogelijkheden voor zilver- en goudsmeden. Ook bieden 3D printers het voordeel dat het mogelijk is om grote volumes te maken, om productiewerk te leveren. Met de komst van digitale signaalverwerking en micro-elektronica zijn volledig elektronische piano-uitvoeringen op de markt gekomen. Het aanbod van piano’s met elektronica is belangrijk geworden voor elk pianobedrijf om te overleven en omzet te halen. Nu de verkoop en het gebruik van piano’s met elektronica toeneemt, moet een pianotechnicus daar ook over kunnen communiceren, het kunnen repareren en onderhouden.

Mede door de toepassing van nieuwe technologieën binnen ambachten neemt het belang van kennis en scholing sterk toe. Door digitalisering moeten studenten leren om veel meer werkzaamheden via de computer uit te voeren. De schoenhersteller moet bijvoorbeeld leesten kunnen maken via de computer. Om te kunnen werken met CAD programma’s is het nodig om digitaal te leren tekenen, dat geldt zowel voor het werken met een CNC machine of CAD programma. De benodigde vaardigheden om specifiek om te gaan met een CNC machine is het leren modelleren.

Bewuste duurzaamheid

Bewustwording is het belangrijkste doel in het realiseren van een duurzame productieketen. In het creatief vakmanschap zie je duurzaamheid terug in de vorm van upcyclen, het repareren van materialen en het zoeken naar milieuvriendelijke materialen (voor bijvoorbeeld leder). Upcyclen zet mensen aan het denken over het hergebruik van materialen. Er zijn steeds meer signalen, maar ook technieken om efficiënter om te gaan met materialen zoals leer en hout. Men werkt met hout met het FSC- of PEFC-keurmerk. Dit garandeert dat het hout uit duurzaam beheerde bossen komt of gerecycled is. Om het hergebruik van materialen te bevorderen zou in het onderwijs aandacht moeten worden besteed aan het bijbrengen van kennis over de kosten van het productieproces en de belasting ervan op het milieu van nieuwe materialen. Om met gerecyclede producten om te gaan zijn innovatieve, creatieve en technische vaardigheden nodig. In het creatief maakproces wordt veel verspild, maar als van tevoren goed wordt nagedacht over wat nodig is, kan een vakman dit zoveel mogelijk beperken. Voor studenten is het belangrijk dat ze leren om bewust na te denken en te berekenen wat ze nodig hebben aan basismaterialen om onnodige verspilling te voorkomen.

Co-ondernemerschap

De zogenaamde flexibele schil neemt in omvang toe. Het kabinet wil de groei van het aantal zzp’ers in ons land tegengaan. Binnen ‘specialistisch vakmanschap’ zijn er veel kleinschalige bedrijven en is er een groot aantal zzp’ers. Hoewel het qua inhuur van personeel voordelig is om van een flexibele schil aan werknemers gebruik te maken, heeft het op de lange termijn sterke nadelen. De kennis blijft namelijk niet in huis.

De manier waarop een vakman fulltime zijn vak uitvoert als eenmanszaak is niet meer zo strak. Een atelier kan gedeeld worden door meerdere zzp’ers. Door het grote aantal zzp’ers ontstaan ook meer samenwerkingsverbanden die goed aansluiten bij de behoefte om meer persoonlijk, lokaal en kleinschalig te produceren. Om een succesvol zzp’er of ondernemer te worden betekent dit: een ondernemende houding hebben, beschikken over innovatief en creatief vermogen, oog hebben voor wisselende consumentenvoorkeuren, nieuwe productietechnologieën en duurzame initiatieven, samenwerken met andere professionals. Ook is het voor een ondernemer belangrijk om zichzelf te leren positioneren. Het is meer en meer van belang om studenten voor te bereiden op een baan als zzp’er en/of ondernemer.

Dirk Roebroek, SintLucas

Ik verwacht dat het beeld zal ontstaan van een flexibele vakman en dat de traditionele ambachtsman in de minderheid zal geraken. Nieuwsartikelen over ambachtelijk vakmanschap en collega’s in het werkveld, geven aan dat vakmannen flexibeler worden in hun beroepsopvattingen en leren om traditionele technieken in te zetten op een wijze die past in de huidige creatieve industrie; het is soms zelfs noodzakelijk om te overleven als bedrijf. Bijvoorbeeld een leerbewerker, die zich gespecialiseerd heeft in het maken van tassen van leer en ook andere materialen toepast; of andere producten dan tassen van leer maakt. Daarnaast zijn er ook vakmensen en branches die juist blijven vasthouden aan traditionele opvattingen.

Figitalisering

Online en offline informatiebronnen worden door elkaar heen gebruikt om de juiste informatie te zoeken. Online wordt vaak beloofd dat het product de volgende dag kan worden bezorgd. In een winkel verwacht een klant ook steeds meer een snellere service. De impact van het gebruik van sociale media en het gebruik van reviewsites neemt verder toe. Via social media klantvragen beantwoorden en een snelle service is belangrijk om het verschil te maken. Een vakman moet zichzelf beter kunnen verkopen en zijn werk uitleggen. De service en hospitality worden belangrijk. Mensen blijven niet zomaar bij je kopen; je moet echt iets te vertellen hebben en online te vinden zijn. Dat betekent meer dan alleen een website maken en/of onderhouden, ook via Google dien je vindbaar te zijn. Veel meer producten verkopen via internet betekent voor de vaardigheden van de studenten dat ze goede communicatieve vaardigheden moeten hebben om goed naar buiten te treden. Ook wordt het belangrijker om na te denken over hoe je je als ondernemer positioneert ten opzichte van je concurrentie.

Her-personificering

Elke consument heeft specifieke wensen en behoeften. Het one size fits all als oplossing behoort tot het verleden. Er is meer behoefte aan maatwerk. De huidige consumenten willen het gevoel hebben dat het aanbod speciaal voor hen gecreëerd is. Met lasertechnieken en de 3D printer is het eenvoudiger om complexe producten persoonlijk te maken. Juweliers zien de vraag naar gebruikte horloges al een tijdje fors toenemen. De groei van de markt voor tweedehands horloges komt onder meer omdat sinds de crisis anders naar waarde gekeken wordt. Wie graag een bijzonder horloge wil, ontkomt niet aan de markt voor gebruikte exemplaren. Er wordt meer aandacht besteed aan elementen zoals service en persoonlijke aandacht. Hospitality- en adviesvaardigheden zijn belangrijk om tegemoet te komen aan deze vraag naar service en aandacht.

Herwaardering van ambacht

Even leken creatieve vakmensen in Nederland op de achtergrond te zijn geraakt. Maar het ambacht staat ondanks de vaak kleine studentenaantallen wel degelijk in de belangstelling. Om nieuwe technologische mogelijkheden te kunnen vertalen naar nieuwe machines en producten is creativiteit juist hard nodig, in een cocktail van talent, ervaring en diverse disciplines. Het ambacht is belangrijk voor onze economie en onze culturele identiteit en ze is ook nog eens een inspiratiebron. Innovaties zoals een 3D printer geven het ambacht een innovatief en extra aantrekkelijk beeld. De consument is op zoek naar iets unieks dat meerwaarde biedt. Ook voor deze ontwikkeling geldt dat kernbegrippen zoals hospitality en ondernemerschap belangrijk zijn voor de student om te leren en uit te dragen.

Kennisbehoud

Met het oog op de uitstroom van veel ‘ervaren’ personeel door pensionering en een beperkte instroom dreigt een verlies aan kennis en vaardigheden. te hebben maar in te huren. Zo wordt goede kennisborging bij restauratoren de komende jaren een steeds groter probleem. En is er steeds meer moeite bedrijfsopvolging te vinden voor juwelier, goud/zilver- en uurwerkondernemers. Daarnaast staan door de opkomst van innovatieve technieken diverse kleinschalige beroepen voor de uitdaging waar ze de informatie vanuit het verleden vandaan halen. Juist voor kleine en gespecialiseerde beroepen is overdracht van bestaande kennis, vaardigheden alsmede het overdragen van nieuw verworven inzichten belangrijk. Dit vraagt aandacht om dat op een goede manier over te dragen aan aankomende professionals. Een voorbeeld van kennis borgen is door bijvoorbeeld het vastleggen van informatie of de zogenaamde ‘dakpanconstructie’: kennisoverdracht van een oudere op een jongere generatie op de werkplaats.

Kwaliteit als unique selling point

Nu sieraden ook online te bestellen zijn krijgt de juwelier nog meer concurrenten. Bij de detailhandel zal in een aantal gevallen de tussenpersoon verdwijnen en directe verkoop plaatsvinden. De marges komen onder druk te staan door het internet. De verwachting is dat de prijzen van producten zullen dalen door toenemende transparantie. Doordat de reparatie van schoenen onder druk staat wordt het steeds belangrijker voor schoenherstellers om te ondernemen en nevenactiviteiten erbij te doen. Door de toename van de concurrentie neemt de zorg toe of wel de juiste kwaliteit wordt geboden. Kwaliteitscontrole en bescherming van het vak is steeds belangrijker. Ook wordt alles tegenwoordig gedeeld, ontwerpen/technieken lijken moeilijker te beschermen. Met een 3D printer zijn producten vrij eenvoudig te kopiëren. Het is van belang de kwaliteitsverschillen tussen ongediplomeerde en gediplomeerde beroepsbeoefenaars helder te maken aan de klant.

Samenvatting DESTEP Creatief vakmanschap

Demografische ontwikkelingen

In de bevolkingssamenstelling is sprake van ontgroening en vergrijzing: het aantal jongeren neemt de komende jaren licht af en het aantal ouderen neemt toe. Ook de gemiddelde leeftijd van werknemers in de ambachtseconomie en op de Nederlandse arbeidsmarkt stijgt. De verwachting is dat de vervangingsvraag vanwege pensioengerechtigden toeneemt de komende tijd. Vergrijzing is het sterkst zichtbaar bij bijvoorbeeld schoenherstellers, glazeniers, uurwerkmakers, pianotechnici en restauratoren. Door bezuinigingen en vergrijzing loopt het specialisme in Nederland af. Er gaan veel mensen met pensioen, waardoor kennisverlies ontstaat. 

Voor schoenherstellers vormt door vergrijzing de overname van bestaande ondernemingen, waarvan de eigenaars met pensioen gaan, een een kans voor jongeren om in te stromen. Er is ook steeds meer moeite met het vinden van bedrijfsopvolging voor de juwelier.

Economische ontwikkelingen

Voor specialistisch vakmanschap was de verwachting dat het aantal arbeidsplaatsen in FTE tot 2024 toeneemt met drie procent. Deze instroombehoefte betreft met name de vervangingsvraag. Terwijl het personeelsaanbod juist zal afnemen met één procent, door de beperkte instroom. Door de coronacrisis is momenteel onvoldoende nauwkeurig te zeggen hoe de arbeidsmarkt zich op de langere termijn ontwikkelt.

Sociaal-culturele ontwikkelingen

De zogenaamde flexibele schil van bedrijven, bestaande uit werknemers met tijdelijke contracten en externen, neemt in omvang toe. Het gaat in de ambachten voor het overgrote deel om kleinschalige bedrijven. Het kabinet wil de groei van het aantal zzp’ers in ons land tegengaan.

Ontwikkelingen op arbeidsmarkt, zoals flexibilisering en automatisering, zorgen ervoor dat de benodigde vaardigheden voor een baan veranderen in de tijd. Voor werknemers is het belangrijk dat zij hun kennis en vaardigheden blijven ontwikkelen; een leven lang ontwikkelen wordt steeds belangrijker.
Mensen besteden hun vrije tijd anders. Er is een enorme diversiteit aan activiteiten om uit te kiezen. Thuis wordt minder frequent piano gespeeld. Het werk voor pianostemmers is daardoor afgenomen. De piano wordt niet alleen minder vaak gestemd, het is ook lastiger om afspraken te maken om de piano te stemmen. Pianotechnici moeten steeds flexibeler zijn in hun tijdsindeling. Klanten verwachten dat.

Technologische ontwikkelingen

De wereld om ons heen wordt steeds slimmer door de razendsnelle technologische ontwikkelingen. Dit brengt veranderingen en een hoge mate van onzekerheid met zich mee. Ambachtelijke ondernemers concentreren zich vooral op het vakmanschap, ze zijn zich niet altijd bewust van de urgentie om te innoveren. Dat betekent niet dat er geen vernieuwing plaatsvindt in het ambacht. Het is voor ambachtelijke ondernemers door hun vermogen tot het leveren van maatwerk als toeleveranciers mogelijk om aan de basis te staan van belangrijke innovaties.

Ecologische ontwikkelingen

Door korte, regionale, productieketens en duurzame productiewijzen is het voor ambachten met lokale/regionale wortels mogelijk om duurzamer te produceren en daarmee tegemoet te komen aan de groeiende behoefte aan het gebruik van ‘eerlijke’ materialen. Voorbeelden van hoe ook in het specialistisch vakmanschap belang wordt gehecht aan duurzaamheid is het hergebruik van materialen in de restauratiebranche en het gebruik van fairtrade edelmaterialen.

Politiek-juridische ontwikkelingen

Kleine en unieke opleidingen worden door de krimp van leerlingen harder getroffen dan opleidingen met veel studenten. Om een breed aanbod van opleidingen te behouden is bescherming van de kleinschalige opleiding en het vergemakkelijken van een goede samenwerking tussen mbo-scholen belangrijk. In 2018 is de Wet educatie en beroepsonderwijs gewijzigd. Het is daarmee mogelijk gemaakt dat instellingen, wanneer een kleine, unieke beroepsopleiding dreigt te verdwijnen, tijdelijk voor een termijn van vijf jaar het alleenrecht krijgen voor het aanbieden van deze kleinschalige, unieke beroepsopleiding. Ook heeft de Tweede Kamer het wetsvoorstel Samenwerkingscollege en unieke beroepsopleidingen aangenomen om samenwerking tussen mbo-scholen makkelijker te maken.