Samenvatting

Samenvatting

Samenvatting trendrapportage Specialistisch vakmanschap

In dit deel van het rapport leest u een korte samenvatting van de ontwikkelingen en trends die aan bod komen in het rapport.

Samenvatting DESTEP ontwikkelingen:

Demografische ontwikkelingen

In de bevolkingssamenstelling is sprake van ontgroening en vergrijzing: het aantal jongeren neemt de komende jaren licht af en het aantal ouderen neemt toe. Ook de gemiddelde leeftijd van werknemers in de ambachtseconomie en op de Nederlandse arbeidsmarkt stijgt. De verwachting is dat de vervangingsvraag vanwege pensioengerechtigden toeneemt de komende tijd. Vergrijzing is het sterkst zichtbaar bij bijvoorbeeld schoenherstellers, glazeniers, uurwerkmakers, pianotechnici en tandtechnici en restauratoren. Opvallend in de branche is verder dat de markt voor gezondheid technische producten zoals hoortoestellen, orthopedische schoenen, brillen toeneemt door de vergrijzing.

Economische ontwikkelingen

De economische groei zet nog licht door. In de meeste sectoren groeit het aantal banen van werknemers. Voor specialistisch vakmanschap is de verwachting dat het aantal arbeidsplaatsen in FTE tot 2024 toeneemt met drie procent. Deze instroombehoefte betreft met name de vervangingsvraag. Terwijl het personeelsaanbod juist zal afnemen met één procent. Bij het te verkrijgen marktaandeel spelen verzekeraars belangrijke rol voor de gezondheidstechnische beroepen. Bijvoorbeeld in de optiek en orthopedische (schoen)technische bedrijfsleven is het aankoopkanaal afhankelijk van afspraken met de zorgverzekeraar.

Sociaal-culturele ontwikkelingen

Ontwikkelingen op arbeidsmarkt, zoals flexibilisering en automatisering, zorgen er voor dat de benodigde vaardigheden voor een baan veranderen in de tijd. Voor werknemers is het belangrijk dat zij hun kennis en vaardigheden blijven ontwikkelen; een leven lang ontwikkelen wordt steeds belangrijker.
De gezondheidszorg wordt door vergrijzing van de bevolking steeds meer geconfronteerd met problemen die de grenzen van de verschillende disciplines overschrijden. Er ontstaan meer multidisciplinaire praktijken, waarin diverse beroepen samenwerken. Een voorbeeld hiervan zijn praktijken waarin tandartsen en tandtechnici zich clusteren.

Technologische ontwikkelingen

De wereld om ons heen wordt steeds slimmer door de razendsnelle technologische ontwikkelingen. Dit brengt veranderingen en een hoge mate van onzekerheid met zich mee. Ambachtelijke ondernemers concentreren zich vooral op het vakmanschap, ze zijn zich niet altijd bewust van de urgentie om te innoveren. Dat betekent niet dat er geen vernieuwing plaatsvindt in het ambacht. Het is voor ambachtelijke ondernemers door hun vermogen tot het leveren van maatwerk als toeleveranciers mogelijk om aan de basis te staan van belangrijke innovaties.

Ecologische ontwikkelingen

Door korte, regionale, productieketens en duurzame productiewijzen is het voor ambachten met lokale/regionale wortels mogelijk om duurzamer te produceren en daarmee tegemoet te komen aan de groeiende behoefte aan het gebruik van ‘eerlijke’ materialen. Voorbeelden van hoe ook in het specialistisch vakmanschap belang wordt gehecht aan duurzaamheid is het hergebruik van materialen in de restauratiebranche en het gebruik van fairtrade edelmaterialen.

Politiek-juridische ontwikkelingen

Kleine en unieke opleidingen worden door de krimp van leerlingen harder getroffen dan opleidingen met veel studenten. Om een breed aanbod van opleidingen te behouden is bescherming van de kleinschalige opleiding en het vergemakkelijken van een goede samenwerking tussen mbo-scholen belangrijk. In 2018 is de Wet educatie en beroepsonderwijs gewijzigd. Het is daarmee mogelijk gemaakt dat instellingen, wanneer een kleine, unieke beroepsopleiding dreigt te verdwijnen, tijdelijk voor een termijn van vijf jaar het alleenrecht krijgen voor het aanbieden van deze kleinschalige, unieke beroepsopleiding. Ook heeft de Tweede Kamer het wetsvoorstel Samenwerkingscollege en unieke beroepsopleidingen aangenomen om samenwerking tussen mbo-scholen makkelijker te maken.

In de gezondheidstechnische beroepen zijn de gevolgen van de AVG (Algemene verordening gegevensbescherming) behoorlijk groot. Het gaat daarbij om de meldplicht datalekken en de groeiende druk op de bescherming van patiëntengegevens.

Samenvatting sectorale trends:

Flexibilisering

De zogenaamde flexibele schil neemt in omvang toe. Het kabinet wil de groei van het aantal zzp’ers in ons land tegengaan. Binnen ‘specialistisch vakmanschap’ zijn er veel kleinschalige bedrijven en een groot aantal zzp’ers. Hoewel het qua inhuur van personeel voordelig is om van een flexibele schil aan werknemers gebruik te maken, heeft het op de lange termijn sterke nadelen, de kennis blijft namelijk niet in huis.

Om een succesvol zzp’er of ondernemer te worden betekent dit: een ondernemende houding hebben, beschikken over innovatief en creatief vermogen, oog hebben voor wisselende consumentenvoorkeuren/ nieuwe productietechnologieën en duurzame initiatieven, samenwerken met andere professionals. Ook is het voor een ondernemer belangrijk om jezelf te leren positioneren. Het is meer en meer van belang om studenten voor te bereiden op een baan als zzp’er en/of ondernemer.

Digitalisering

De consument is op steeds meer terreinen een goed geïnformeerde expert geworden en verwacht informatie online. Zo hoeft een museumbezoek in de toekomst niet alleen meer een fysiek bezoek te betekenen. En biedt de beschikbaarheid aan locatiegegevens tal van nieuwe mogelijkheden. De beschikbaarheid van digitale gegevens leidt tot nieuwe of een aanpassing van bestaande functies. Digitalisering biedt niet alleen veel kansen voor consumenten maar ook voor ambachtslieden zelf. Het wordt makkelijker om in contact te komen met klanten en samenwerkingspartners.

Het is van belang dat studenten digitaalvaardig leren te zijn. Maar de transformatie naar digitalisering vraagt niet alleen iets van de huidige opleiding, ook de huidige werknemers gaan mee in deze verandering. Zo is bijvoorbeeld voor de huidige tandtechnici omscholing nodig om straks digitale ontwerpen te maken.

De rol van e-commerce en social media

Het online en offline oriëntatie- en koopgedrag vermengt zich. Voor alle productgroepen geldt dat de bereidheid om online te kopen steeds groter is. De concurrentie online neemt verder toe. Zo heeft de juwelier veel meer concurrenten nu sieraden ook online te bestellen zijn. En online retailers zoals Charlie Temple, Ace & Tate en Mr Spex pakken steeds meer marktaandeel af van de optiekzaken. Ook neemt de impact van het gebruik van sociale media en het gebruik van reviewsites verder toe. Door de toegenomen concurrentie, moet een ondernemer meer dan voorheen uitblinken in zijn/haar vakgebied en dat uitdragen. Belangrijk is om het verschil te maken met verkopende partijen online of branchevreemde organisaties. Door goed om te gaan met lastige (aanvullende) klantvragen en het voeren van goede verkoopgesprekken maken vakmensen het verschil. Ook betekent deze ontwikkeling dat een ondernemer niet alleen een website kan onderhouden, maar vooral ook via Google vindbaar is.

De veranderende consument

Elke consument heeft specifieke wensen en behoeften. Het ‘one size fits all’ als oplossing behoort tot het verleden. De loyaliteit voor bepaalde producten, merken of organisaties neemt af, andere elementen als service en persoonlijke aandacht. Het personaliseren van producten of diensten is belangrijker. Binnen de optiekbranche is het bijvoorbeeld mogelijk om de initialen in het glas of het montuur te zetten of te kiezen voor andere veertjes of voorstukjes. De emotionele waarde van zilver en ook van antiek is bij de nieuwe generatie niet meer hetzelfde als de waarde die het heeft bij de oudere generatie. Hospitality- en adviesvaardigheden zijn belangrijk om tegemoet te komen aan de vraag naar service en aandacht. Het gaat erom mensen het gevoel te geven van gastvrijheid: dat ze welkom zijn en dat ze persoonlijk aandacht krijgen.

De beleving van ambacht

Een ontwikkeling die samenhangt met ‘de veranderende consument’ is de behoefte aan beleving en de waarde die weer gehecht wordt aan ambacht. Het publiek is veeleisend, is op zoek naar iets unieks en wil een ervaring rijker worden. Zo komt er meer ruimte voor de ambachtelijke insteek en de waardevolle historische technieken die in de erfgoedcollecties besloten liggen. De musea moeten tegenwoordig meer bieden dan alleen schilderijen. En een optiekwinkel of andere ondernemer kan zich onderscheiden met het tonen van de werkplaats. Ook voor deze ontwikkeling geldt dat kernbegrippen zoals hospitality en hostmanship belangrijk zijn voor de student om te leren en uit te dragen.

Innovatieve technieken

De technologische ontwikkelingen gaan steeds sneller, zeker wanneer ze sociaal-cultureel geaccepteerd worden en passen bij de veranderende levensstijl. Er is sprake van een toenemend gebruik van nieuwe ontwerp- en vervaardigingstechnieken, zoals scantechnologie, CAD-CAM, laseren, digitale fotografie en 3D printing. De verwachting is dat 3D scannen en 3D printen gestandaardiseerd wordt in de orthopedie. Het is mogelijk dat een 3D-printer voor een tandtechnicus snel een noodkroon op maat print in tandkleurig, biocompatibel vulmateriaal. En 3D printen biedt ook mogelijkheden bij het museaal restaureren van meubels. Nieuwe technieken bieden veel voordelen. Zo kan met nieuwe 3D visualisatie-technieken ontwerpen realistischer getoond worden aan klanten in bijvoorbeeld een verkoopgesprek. En door gebruik te maken van software is een complexe behandeling van het gebit tevoren beter te plannen.

Om nieuwe technieken eigen te maken zijn investeringen, creativiteit en het ontwikkelen van zelflerend vermogen noodzakelijk. Succesvol meebewegen met technische veranderingen vraagt van werkenden niet alleen een zekere mate van flexibiliteit en pro-activiteit. Het vraagt ook om een leven lang ontwikkelen, waarbij er constant aandacht is voor de ontwikkeling van iemand of diegene nu starter, herstarter of doorstarter is.

Behouden van kennis en kennisoverdracht

Met het oog op de uitstroom van veel ‘ervaren’ personeel door pensionering dreigt er een verlies aan kennis en vaardigheden. Juist voor kleine en gespecialiseerde beroepen is overdracht van bestaande kennis, vaardigheden alsmede het overdragen van nieuw verworven inzichten belangrijk. Zo wordt goede kennisborging bij restauratoren de komende jaren een steeds groter probleem. En is er steeds meer moeite met het vinden van bedrijfsopvolging voor juwelier en voor goud/zilver- en uurwerkondernemers. Daarnaast staan door de opkomst van innovatieve technieken diverse kleinschalige beroepen voor de uitdaging waar ze de informatie vanuit het verleden vandaan halen. Deze ontwikkelingen vragen aandacht om kennis op een goede manier over te dragen aan aankomende professionals. Een voorbeeld van kennis borgen is door bijvoorbeeld het vastleggen van informatie of de zogenaamde ‘dakpanconstructie’: kennisoverdracht van een oudere op een jongere generatie op de werkplaats.

Borgen van kwaliteit belangrijker

Door de toename van online aanbieders en branchevreemde organisaties neemt ook de concurrentie toe en daarmee de zorg of wel de juiste kwaliteit wordt geboden. Kwaliteitscontrole en bescherming van het vak is steeds belangrijker. Zowel de opticiens als audiciens zien in online diensten een bedreiging in de benodigde kwaliteit van hun vakgebied. Een beroep zoals de opticien is niet gereguleerd. Branchevereniging NUVO streeft naar regelgeving waardoor alleen gediplomeerde medewerkers deze handelingen mogen uitvoeren. Het is van belang de kwaliteitsverschillen tussen ongediplomeerde en gediplomeerde beroepsbeoefenaars helder te maken aan de klant.