Creatief (her)gebruik

2. Bewuste duurzaamheid

WAT HOUDT BEWUSTE DUURZAAMHEID IN?

We zitten in een probleem met de wereld, zo doorgaan met ons leven op aarde is op lange termijn niet houdbaar. Bewustwording is het belangrijkste doel in het realiseren van een duurzame productieketen. Zo werkt men bijvoorbeeld met hout met het FSC- of PEFC-keurmerk. Dit garandeert dat het hout uit duurzaam beheerde bossen komt of gerecycled hout is. In het creatief vakmanschap zie je duurzaamheid terug in de vorm van upcyclen, het repareren van materialen en het zoeken naar milieuvriendelijke materialen.

Upcyclen is het hergebruiken van een object of materiaal zonder het materiaal eerst af te breken. De producten krijgen een meerwaarde door duurzame vormgeving, die wordt bereikt door van het materiaal dat aanwezig is, iets nieuws te maken. Upcyclen kost minder energie dan recyclen en haalt creativiteit naar boven.

 WAT VERANDERT ER?

Upcyclen is zeer milieuvriendelijk en creëert producten waar zichtbaar een verhaal bij hoort. Het zet mensen aan het denken over het hergebruik van materialen, zoals leer en hout.  Er zijn steeds meer signalen, maar ook technieken om efficiënter om te gaan met de materialen die we hebben. Dirk Roebroek (SintLucas) zegt daar over: “In geïndustrialiseerde landen is veelal het gedrag ontstaan om een product dat niet helemaal goed meer werkt of een beetje beschadigd is, weg te gooien. De arbeidskosten voor reparatie zijn vaak erg hoog in vergelijking met de kosten voor een nieuw product. Nu zie je consumenten vaker toch kiezen voor reparatie en sommige consumenten vinden het juist een pluspunt als ze een product kunnen kopen dat van gerecycled materiaal of van een gerecycled product is gemaakt. Bijvoorbeeld mijn achterbuurvrouw die het oude dressoir van haar moeder door een vakman laat restylen zodat het in haar moderne interieur past. De werkwijze van een vakman leent zich bij uitstek om duurzame werkwijzen en regionale materialen te gebruiken. Hiermee voegt hij meerwaarde toe aan de producten die hij maakt omdat steeds meer consumenten duurzaamheid belangrijk vinden. Vakmannen leveren maatwerk en maken ieder product afzonderlijk, daardoor kunnen ze goed gebruik maken van incourante vormen restmateriaal. Een aantal ondernemende leerbewerkers van SintLucas maken prachtige etuis van restpartijen leer. Het materiaal op zichzelf is weer haar waarde aan het terugkrijgen: een mooi stuk leer of een product met emotionele waarde is het waard om kostbare arbeidstijd aan te besteden. Op zichzelf waardeloze materialen kunnen waarde krijgen door de manier waarop ze door een vakman zijn verwerkt”.

Het is van belang om te zoeken naar milieuvriendelijke alternatieve materialen voor leder. Dirk Roebroek (SintLucas) vertelt: Van collega’s en bedrijven hoor ik signalen dat in de toekomst leer een schaars goed zal worden omdat mondiaal gezien meer mensen geld hebben om leren schoenen te kopen. En in de toekomst zal de veestapel mogelijkerwijs afnemen omdat ingezien wordt dat een hoge vleesconsumptie ongezond is en een grote veestapel veel milieuschade veroorzaakt; direct door stikstof productie, indirect door CO2 productie. Dit is niet alleen een argument om meer te upcyclen maar ook een reden om alternatieve materialen te zoeken die leer kunnen vervangen. En voor leer geldt dat huiden vaak nog met behulp van milieuonvriendelijke processen gelooid worden. Nieuwe materialen hebben het voordeel dat dit milieuonvriendelijke looiproces minder gebruikt wordt.”

Het heeft de voorkeur om te werken met milieuvriendelijke materialen, maar dat lukt niet altijd: “Er werd vroeger met veel onvriendelijker materiaal gewerkt. Stijfsels, aprèt, maar die zijn er nog steeds. Dat is er op chemische- en op waterbasis. De voorkeur gaat nu veel meer uit naar ‘op waterbasis’. Dat is ook voor jezelf gezonder. Maar soms, bij het herstellen bijvoorbeeld, is zo’n chemische variant beter dan de waterige variant. Die maken het toch wat harder” 
– Sietje Dekker (Nederlandse Hoedenvereniging).

VOORBEELDEN VAN HET HERGEBRUIK VAN MATERIALEN IN CREATIEF VAKMANSCHAP

Een voorbeeld van een bedrijf dat milieuvriendelijke materialen gebruikt is de Fruitleather in Rotterdam. De Fruitleather heeft een nieuw, milieuvriendelijk maakproces ontwikkeld dat afgedankt fruit omzet in duurzaam leerachtig materiaal. Doel is om het fruitleer samen met bedrijven verder te ontwikkelen en in de markt te zetten. Zij experimenteren met bijvoorbeeld bananenbladen of schimmels of ander fruitafval, waar ze materialen van maken die vergelijkbaar zijn met leer. Ze hebben al een tas van mango ontworpen, maar zien ook mogelijkheden voor lampenkappen of rolgordijnen.

Een voorbeeld is het milieuvriendelijk hergebruik van oude stoffen en materialen in tassen. “Bijvoorbeeld het hergebruik van de bekleding van de treinstoelen van de NS, die groene. Daar is een aantal studenten tassen van gaan maken. En tassen die gemaakt zijn van de dekzeilen die vrachtwagens afdekken zijn zelfs heel hip geworden, je ziet ze in allerlei vormen en maten” Dirk Roebroek (SintLucas).

Een winkel waar op een milieuvriendelijke manier tassen worden gemaakt van weggegooid materiaal is Gabarage in Wenen. Bezoekers kunnen hun eigen tas laten maken van allerlei weggegooid materiaal dat ze zelf mogen uitzoeken, zoals oude doppen, plastic hoezen of computerchips (gabarage.at).

    Impact beroepsonderwijs

     HERGEBRUIK VAN MATERIALEN

    Het is van belang om de studenten te laten nadenken over duurzaamheid; voor de opleiding Creatief Vakmanschap is het hergebruik van materialen daar een belangrijk onderdeel van. In het onderwijs dient aandacht te worden besteed aan het bijbrengen van kennis over de milieubelasting van bekende en nieuwe materialen, en kennis over de milieubelasting van hergebruiktechnieken. Om de studenten te leren materialen en producten te recyclen zijn innovatieve, creatieve en technische vaardigheden nodig. De studenten aanleren om te experimenteren is daarom ook belangrijk.

    Dirk Roebroek geeft enkele voorbeelden op welke manier hergebruik bij het SintLucas aan bod komt: “In het leeratelier staat een grote kist waar iedereen die een leren jack of andere leren kleding, tassen of schoenen over heeft, deze in kan doen. Studenten kunnen dan kijken of ze daar iets van kunnen hergebruiken voor hun opdrachten. Op de afdeling Glas is er een opdracht voor het maken van een glas in lood raam waarbij ze slechts gebruik mogen maken van glas uit de “restantenbak”, vaak kleinere stukjes. Bij de afdeling Textiel is er een opdracht waarin ze een hoed ontwerpen en daarbij gebruikmaken van wegwerpverpakkingen en materialen.

     BEWUST OMGAAN MET MATERIALEN EN ENERGIE 

    In het creatief maakproces wordt veel verspild, maar als van tevoren goed wordt nagedacht over wat er nodig is, kan een vakman dit zoveel mogelijk beperken.Voor studenten is het belangrijk dat ze leren om bewust na te denken en te berekenen wat ze nodig hebben. 

    Alf Kurstjens (Nederlandse Vakgroep Keramisten) berekent gedetailleerd wat hij nodig heeft. Daar komt veel planning bij kijken. 

    “De klei bijvoorbeeld, daar koop ik precies genoeg van in. Ik reken uit hoeveel er nodig is. Ik hergebruik 30 procent van mijn afval. Ik heb 250kg klei gebakken maar het afval dat over is, dat zit achter in die bak, dat is 10-20kg. Dat is best wel netjes om hergebruikt te worden. Voor glazuur geldt een soortgelijk verhaal. Glazuur is gewoon glaspoeder. De meeste vervuiling van glazuur is het pigment dat erin zit. Voor deze 500 dildo’s heb ik tien kilo glazuur gebruikt omdat ik ze allemaal dompel. Van dompelen krijg ik afval. Maar dat vang ik allemaal op in een bakje. Als het bakje vol zit, doe ik er water bij en dat gebruik ik voor de volgende serie. Alles wat ik maak, is afgewogen. Zo weet ik precies hoeveel water er zit in één glazuur, als je dat weet kun je alles hergebruiken. Wat ik veel zie is dat mensen spuitglazuur gebruiken, maar daarvan blaas je 40 procent weg. Een ontzettend inefficiënte manier om dingen te doen.”

    Een ander voorbeeld is om studenten te leren om de oven zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Een oven die keramisten gebruiken verbruikt veel energie. “Ik zie heel veel collega’s die hebben die oven half vol of half leeg. Om daar bewust mee om te gaan lees ik niets in die kwalificatiedossiers terug. Het gaat om de bewustwording van hoe kan ik op een zo integer mogelijke manier dingen maken. Met integer bedoel ik met oog op milieu en toekomst en energie en dat soort dingen. Of je het nou voor je hobby doet of professioneel, dat je heel goed moet kijken hoe je begint” – Alf Kurstjens (Nederlandse Vakgroep Keramisten).

     BEWUSTZIJN VAN WIE JE ALS ONDERNEMER WIL ZIJN

    Al met al kunnen studenten worden aangeleerd om bewust om te gaan met het (her) gebruik van materialen en het gebruik van materialen. Maar uiteindelijk gaat het er met name om waar je als creatief vakman voor wil staan. “Ik vind het fantastisch dat iemand hier met een opdracht voor 20.000 kopjes komt, omdat er een evenement is. Maar ik weet ook dat die kopjes straks allemaal weggegooid worden. Ik zal het waarschijnlijk aannemen, maar aan de andere kant vraag ik mij eigenlijk af, moeten we dat soort dingen wel willen? Het liefst zie ik geen productie van dingen die niet nodig zijn, dat geldt ook voor keramiek. Waarschijnlijk neem ik die klus wel aan, dan gaat het om de inkomsten, en niet of het zinvol is. En daarmee wil ik zeggen dat studenten moeten leren wat ze als ondernemer willen” Alf Kurstjens (Nederlandse Vakgroep Keramisten).

    INHOUDSOPGAVE TRENDS CREATIEF VAKMANSCHAP