Samenvatting

Samenvatting

Samenvatting trendrapportage Techniek en gebouwde omgeving (TGO)

In dit deel van het rapport leest u een korte samenvatting van de ontwikkelingen en trends die aan bod komen in het rapport.

Samenvatting DESTEP ontwikkelingen:

Demografische ontwikkelingen

In de bevolkingssamenstelling is sprake van ontgroening en vergrijzing: het aantal jongeren neemt de komende jaren licht af en het aantal ouderen neemt toe. Ook de gemiddelde leeftijd van werknemers in de bouw en techniek en op de Nederlandse arbeidsmarkt stijgt. De verwachting is dat de vervangingsvraag vanwege pensioengerechtigden toeneemt de komende tijd. Vergrijzing is het sterkst zichtbaar bij bijvoorbeeld metselaars, timmermannen, voegers en tegelzetters. Goed nieuws is dat er in bijna alle deelsectoren een stijging van het aantal deelnemende studenten waarneembaar is, behalve in de deelsectoren metaal en metalektro, procesindustrie en afbouw en onderhoud, waarbij een lichte terugloop van studenten zichtbaar is ten opzichte van het schooljaar 2016/’17.

Economische ontwikkelingen

De economische groei zet nog licht door. In de meeste sectoren groeit het aantal banen van werknemers. Voor Techniek en Gebouwde omgeving is de verwachting dat de tekorten aan personeel de groei remmen. Vooral de groei van de investeringen ligt in 2019 lager, en de bouwactiviteit is op dit moment zo groot dat bouwbedrijven deze vraag niet aankunnen. Dit uit zich in personeelstekorten. De levensmiddelenindustrie heeft meer technisch- en technologisch geschoold personeel nodig met een mbo- of hbo-diploma. Tot 2022 gaat het om 1600 medewerkers per jaar.

Sociaal-culturele ontwikkelingen

Het wordt steeds belangrijker om in te spelen op de behoefte van de klant. De vraag is niet meer ‘Wat voor product is er nodig?’, maar ‘Waar moet een product volgens u (de klant) aan voldoen?’ De nieuwe werknemer spreek de taal van de klant en integreert de verschillende aspecten op basis van een hoger werk- en denkniveau. Toenemende personalisatie zorgt ervoor dat er steeds meer gestuurd wordt op specifieke wensen van de uiteindelijke gebruikers. Het begrijpen van de klant en het kunnen vertalen van de wensen van de klant naar oplossingen wordt daarom steeds belangijker. In de kennis en het DNA van de toekomstige werknemer is een verschuiving gaande van puur techniek naar een meer dienstverlenende houding.

Technologische ontwikkelingen

Momenteel vindt er een transitie plaats van een industrie 2.0 (manueel) naar een industrie 4.0 (digitaal). Het Internet of Things (IoT), Virtual Reality en Artificial intelligence (VR en AR), robotisering, digital twins en 3D-printen moeten bijdrage aan een verhoging van de arbeidsproductiviteit en de werkefficiëntie. Ook wordt er geïnnoveerd met nieuwe materialen in de maakindustrie, met het oog op het grondstoffenakkoord en wordt er binnen de gehele sector TGO gekeken hoe de productieketen duurzamer kan worden gemaakt.

Ecologische ontwikkelingen

In 2050 zijn er naar verwachting ruim negen miljard mensen die voldoende voedsel en schoon water nodig hebben en gezond, veilig en in welvaart willen leven binnen de grenzen die de planeet ons stelt (‘Sustainable Development Goals’, de SDG’s). Om dat mogelijk te maken, wordt de overstap gemaakt naar de circulaire economie. De transitie naar de circulaire economie gaat verder dan alleen het zuiniger en slimmer omgaan met grondstoffen, producten en diensten. Het gaat ook om andere werkwijzen en processen binnen en tussen organisaties, om mensen en sociale inclusie. Daarnaast wordt er ook ingezet op de reductie van de uitstoot van broeikasgassen. De afspraken over de energietransitie in Nederland zijn vastgelegd in dit Klimaatakkoord. In juli 2018 hebben bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden in Nederland concrete afspraken gemaakt over de maatregelen die nodig zijn om de CO2-uitstoot te verminderen. De duurzaamheidstransitie moet ook gaan leven bij studenten. Zo zouden mbo studenten vertrouwd moeten raken met innovatieve producten als ventilatiewarmtepompen, maar ook met technieken om energie op te wekken, op te slaan en te besparen. Daarnaast vormt woordkeuze ook een bepaalde barrière; termen als ‘energietransitie’ of ‘klimaatakkoord’ zijn beleidstaal. De energietransitie zal meer gaan leven bij jongeren als het gesprek wordt aangegaan over de concretere zaken op klein niveau zoals het energieverbruik, alternatieve grondstoffen of CO2-uitstoot.

Politiek-juridische ontwikkelingen

Duurzaamheid heeft niet alleen technologische, maar ook een economische en juridische component. De overheid heeft op het gebied van duurzaamheid genoeg ambities. Zo moet er een vermindering van het energieverbruik in de bestaande gebouwen gerealiseerd worden. Voor de woningbouw vindt een aanscherping van de EPC-norm plaats zodat nieuwbouw 50% energie-efficiënter is, met als uiteindelijk doel volledig energie neutrale nieuwbouw in 2020. Voor de utiliteitsbouw geldt een vergelijkbare aanscherping (IDBB). Daarnaast hoopt Minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat) met een aantal maatregelen de vraag naar aardgas te verminderen. Zo gaat hij grootverbruikers, zoals industriële afnemers en elektriciteitscentrales, vragen over te stappen op alternatieve energiebronnen.

Samenvatting sectorale trends:

Duurzaamheid

Het grondstoffen- en klimaatakkoord hebben een grote impact op het beroepsonderwijs. Dit beslaat niet alleen het initieel onderwijs maar ook het post-initieel onderwijs. De koers op weg naar een duurzamere wereld bepaalt uiteindelijk welke competenties, kennis en vaardigheden een student in de techniek maar ook in de bouw moet bezitten. Momenteel is het onduidelijk welke concrete oplossingen er voor deze opgave zijn, gaan we bijvoorbeeld warmtepompen gebruiken of toch warmtenetten? Ook kunnen meerdere oplossingen tegelijk toegepast worden zoals het overgaan op biogas en groene energie. Het is om die reden van belang dat studenten in het initieel- en post-initieel onderwijs de energietransitie begrijpen en kennis opdoen over de verschillende alternatieven zoals; (hybride) warmtepompen, warmtenetten, zonneboilers, geavanceerde ventilatiesystemen etc. die de energietransitie (van het gas af) moeten helpen slagen. Daarbij hoort ook kennis over de circulaire economie waaronder kennis van waardecreatie, alternatieve grondstoffen, hergebruik en recycling en afvalstromen wordt bijgebracht.

Digitalisering en automatisering

Ontwikkelingen als Smart Industries en Buildings, Sensortechniek, digital twins, block-chain en drones zorgen voor slimmere toepassingen die productieketens versimpelen en de efficiëntie verhogen. De meeste studenten groeien op met digitale vaardigheden, omdat ze van jongs af aan al een smartphone en het internet gebruiken. Studenten voorbereiden op digitalisering kan alleen als het onderwijs hier ook op anticipeert. Tegenwoordig is alles te vinden via het internet, dus “rijtjes uit je hoofd leren” heeft weinig zin. Er moet ingezet worden op vaardigheden aanleren hoe je met digitale middelen kunt omgaan en hoe je wijzer wordt van alle data die beschikbaar is. Ook het gebruik van VR en AR technieken wordt gestimuleerd om de lesstof aantrekkelijk te maken voor studenten.

Cobotisering

Robotisering speelt zeker een rol in de toekomst van de bouw en technieksector. Als ontwerpprocessen worden gedigitaliseerd, kan de productie worden gestandaardiseerd en hier komen robots om de hoek kijken. Robots bieden tal van voordelen voor de bouw en techniek. Het werk wordt minder zwaar, veiliger en efficiënter. De techniek wordt steeds goedkoper. Dat betekent overigens niet dat mensen hun baan verliezen. Er zullen ook co-bots en exo-skeletten verschijnen, robots die de mens niet vervangen maar ondersteunen. Functies worden meer technisch en de behoefte naar technisch personeel stijgt. Voor studenten betekent dit dat zij technische aspecten zoals programmeren, analytisch inzicht en probleemoplossende vaardigheden moeten leren. Hoe ga je bijvoorbeeld om met robots als collega en hoe weet je zeker dat de robot het werk goed doet.

Skills upgrading & samensmelting disciplines

Het werk in de techniek en bouw wordt steeds meer allround, wat vraagt om flexibele en breed inzetbare medewerkers. Net als in andere vakgebieden hebben automatisering, digitalisering en robotisering groeiende invloed op de inhoud van werk. Het arbeidsmarktperspectief op mbo-niveau in de bouw en technische sector blijft goed. Wel zie je een verschuiving van personeel in de technische sector, waar een hoger werk- en denkniveau wordt gevraagd (minimaal mbo-niveau drie en vier). Ook neemt het belang van soft skills als samenwerken, flexibiliteit en zelfstandigheid toe.

Toename veiligheid door nieuwe technologieën

Veiligheid, in het bijzonder procesveiligheid, is een heel belangrijk thema. Gevaren van explosie en/of kettingreacties kunnen al ontstaan door verkeerde coatings op leidingen aan te brengen. Veel onveiligheid is onzichtbaar. Dat stelt nieuwe eisen aan werknemers. Met procedures en technologieën zijn veel ongelukken op de werkvloer te voorkomen. Daarnaast is bewustwording van gevaren en risico’s erg belangrijk. Bewustzijn bij studenten kan veel ongelukken voorkomen en bedrijven op die manier ook veel onkosten schelen. Tegenwoordig kan er ook met behulp van techniek veiliger en gezond gewerkt worden. Zo kunnen sensoren veel meten in een werkomgeving. Ze kunnen controleren waar zich apparatuur of mensen bevinden, of bijvoorbeeld het zuurstofgehalte en andere stoffen in een ruimte meten of aangeven of bepaalde kabels op spanning staan. Ook zijn er nieuwe aanrijbeveiligingssystemen ontwikkeld, om ongelukken bij het achteruitrijden te voorkomen, waarbij het standaard ‘piepgeluid’ gecombineerd is met camerabeelden en sensorinformatie.

De veranderende klant

De klant verandert; hij/zij wil steeds beter geïnformeerd zijn en verwacht meer procesinzicht en informatie vanuit bedrijven. Men heeft vaak een directe en duidelijkere klantvraag. Bouwbedrijven spelen hier op in door de klant te ontzorgen. Dit uit zich in enerzijds een gebouw/woning opleveren maar anderzijds ook de verhuizing en inrichting van het huis verzorgen. Door de veranderende klant groeit anderzijds ook het aspect van ‘zelfservice of reparatie’, dat naar verwachting een verdubbeling zal laten zien door makkelijkere systemen in het huis of door de mogelijkheden van bedienen/hulp op afstand. Op dit moment is het de consumentenmarkt die hierin vooroploopt. Met innovaties als Augmented Reality (AR) is het meteen duidelijk wat de klanten moeten doen, zonder dat ze uitgebreide handleidingen moeten doorploegen. Het kan net zo eenvoudig zijn als het downloaden en installeren van een app.

Flexibilisering

Er is sprake van toenemende flexibilisering in de bouw en in de techniek. In de bouw is dat te zien aan het hoge aantal werkzame zzp’ers en in de techniek aan de hoge inzet van uitzendkrachten. Flexibilisering vraagt om een andere benadering van de arbeidsrelatie, arbeidsverhoudingen en sociale zekerheid. Studenten voorbereiden op hun eigen verantwoordelijkheid op ‘het leven lang ontwikkelen’ zorgt ervoor dat zij wendbaar worden. Het is dus belangrijk om studenten mee te geven dat zij zich blijven verdiepen in het eigen vakgebied en op de hoogte blijven van alle ontwikkelingen die er spelen.