Voorbereiden op de toekomst

Jan Rotmans

We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperk.

Diverse onderzoeken tonen aan dat een substantieel deel van de werkgelegenheid dreigt te verdwijnen door ontwikkelingen zoals digitalisering en robottechnologie. De inhoud van functies verandert en in de tussentijd gaan ook nieuwe functies ontstaan. Volgens Jan Rotmans zijn de chaos en onzekerheid van de huidige tijd de symptomen van grote kantelingen die onze wereld voorgoed veranderen. Zowel van organisaties als van medewerkers wordt verwacht dat zij wendbaar en flexibel zijn om zich continu aan te passen aan de veranderende omstandigheden.

 CHAOS

Wij hebben systemen bedacht en ontwikkeld om ons te helpen. Maar er komt een moment in de evolutie dat die systemen niet meer werken en het nodig is om die systemen weer te gaan veranderen. Volgens Rotmans begint het met een nieuw waardenstelsel. “We moeten elkaar weer gaan vertrouwen, de mens centraal stellen en veel meer gaan samenwerken.” Om systemen te veranderen moeten we onszelf veranderen. Om dingen te transformeren is er chaos nodig. Onze verouderde systemen komen tot stilstand en nieuwe waarden worden het fundament voor een nieuwe manier van samenleven. Er zal sprake zijn van een waardenomslag:

  • Van regelzucht naar keuzevrijheid
  • Van controle naar ruimte
  • Van doelmatigheid naar aandacht en tijd

 SAMENLEVING 3.0

 We begeven ons in een tijdperk van disruptie. Een voorbeeld van disruptieve innovaties is de Iphone, een voorbeeld van disruptieve technologieën is blockchain en een voorbeeld van disruptieve bedrijven is Uber en Airbnb.

We begeven ons in een overgang naar een samenleving 3.0. Een nieuwe samenleving waar netwerken, gemeenschappen, coöperaties bewegingen en social media centraal staat. In de huidige samenleving staan vakbonden, politieke partijen, woningcorporaties en traditionele media centraal.

Nieuwe bedrijven zoals Fintechs, Google, Tesla, Vandebron, Uber, Airbnb, Bol.com en Spotify veranderen de economie. Uber verbindt chauffeurs aan passagiers. Blockchain verandert logistieke ketens; de keten wordt transparant en efficiënter, op elk moment is zichtbaar waar de lading is. Overbodige schakels vallen uit de keten en alleen partijen blijven over die waarde toevoegen.

Het onderwijs leidt op voor beroepen die over 10 jaar niet meer bestaan. Transitie van het onderwijs is noodzakelijk. Het onderwijs zal moeten veranderen van:

  • standaard naar gepersonaliseerd
  • bureaucratisch naar het centraal stellen van leraar en leerling
  • rendement naar kwaliteit en ruimte
  • ongelijkheid naar gelijke kansen

Het beroepsonderwijs is het fundament van de nieuwe maak- en deeleconomie. Zo draait de nieuwe economie bijvoorbeeld om schone energie met windparken en zonnepanelen daar zijn Techniek en Gebouwde omgeving studenten voor nodig. Maar om tot de nieuwe samenleving te komen moet het beroepsonderwijs mee ontwikkelen met fieldlabs, innovatiecampussen: waar een combinatie van leren, werken en ondernemen centraal staat. En er is een ander curriculum en andere opleidingen nodig om andere competenties te ontwikkelen. Het is van belang dat de opleidingen meer thematisch worden ingestoken, multi- en interdisciplinair. Voor deze transformatie in het beroepsonderwijs is samenwerking met het bedrijfsleven cruciaal met hybride docenten die als schakel dienen tussen het beroepsonderwijs en het bedrijfsleven (Rotmans).

 DUURZAME INZETBAARHEID

Om met de veranderende omstandigheden om te gaan is duurzame inzetbaarheid belangrijk. Duurzame inzetbaarheid staat voor alle fysieke en mentale voorwaarden die de huidige en toekomstige positie van medewerkers op de arbeidsmarkt bepalen, zodat het vermogen om werk te verkrijgen én te behouden wordt geoptimaliseerd. De kijk van medewerkers op hun carrières verandert; ze pakken steeds vaker zelf de regie over hun loopbaan.

 BANEN VAN DE TOEKOMST

Nieuw beroep Zakelijke dienstverlening
Een nieuwe functie die is ontstaan op hbo niveau in het bankwezen is de ‘know your customer’.  Van de bank wordt verwacht dat zij hun klanten kennen. Om te voorkomen dat er klanten zijn die betrokken zijn geweest bij witwaspraktijken, terrorisme of corruptie. Een ‘know your customer’ is verantwoordelijk voor het actualiseren, analyseren en sluiten van de klantdossiers. Hij/zij draagt zorg voor het sluiten en archiveren van klantdossiers en het verwerken van administratie die hieruit ontstaat.

Andere nieuwe beroepen
Andere nieuwe beroepen die de afgelopen jaren zijn ontstaan zijn bijvoorbeeld ‘vlogger’, ‘conversation designer’ of ‘stitcher’: functies die ontstaan zijn door de ontwikkelingen van nieuwe technologieën en toepassingen daarvan. Een ‘stitcher’ is bijvoorbeeld iemand die 360 graden opnames vloeiend aan elkaar ‘naait’, zodat er een ‘immersive’ ervaring kan ontstaan in Virtual reality. Deze techniek is nu nog nodig, maar de verwachting is dat die over vijf jaar alweer niet meer nodig zal zijn. Hoe kun je in deze dynamiek voor een dergelijk beroep een adequate opleiding aanbieden? (Twynstra Gudde) Er ligt een opgave om studenten op te leiden voor beroepen die nog niet bestaan en bovendien maar kort bestaansrecht zullen hebben. Het antwoord hierop van onderwijsinstellingen is flexibilisering binnen een frame van leven lang leren en ontwikkelen. Bovendien zijn vaardigheden die computers en robots niet zo goed op kunnen lossen het beste om een toekomstbestendige carrière op te bouwen. Denk aan 21st century skills zoals creativiteit en kritisch denken: de soft skills worden meer en meer belangrijker.