De zorgvrager als partner

2. Mondigere zorgvrager

Dat de zorgvrager zomaar aanneemt wat de arts zegt, is inmiddels verleden tijd. Zorgvragers krijgen steeds meer de regie in eigen handen. Dit geldt voor zorg in het ziekenhuis maar ook voor de gehandicaptenzorg en ouderenzorg. De zorgvragers worden zelfstandiger, nieuwe digitale ontwikkelingen in de gezondheidszorg dragen hieraan bij. De regie verschuift langzaam van zorgverlener richting de zorgvrager. Het feit dat de zorgvrager meer behoefte heeft aan betere informatie, het heft in eigen handen neemt en veel zorgzaken zelf wil managen, wordt ook wel ‘patiënt empowerment’ genoemd.

Tjitte Alkema, De Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ)

Veel van de zorg die nu nog binnen de bakstenen van het ziekenhuis wordt verleend kan eigenlijk ook op een kwalitatief hoogwaardige manier beter buiten de contexten van de ziekenhuizen zelf, thuis gegeven worden. Dit gebeurd ten alle tijden onder de verantwoordelijkheid van het ziekenhuis. Bij de NVZ is dit idee ook opgepakt in het meerjarenvisie en de federatie medische specialisten heeft ongeveer in diezelfde periode de ‘medisch specialist’ gepresenteerd en daarmee het fenomeen ‘samen beslissen’. Dit betekent dat patiënten veel meer mee moeten besluiten over de verschillende scenario’s die bij hun behandeling relevant zijn.

 EIGEN REGIE WAAR MOGELIJK IS

Onder zelfregie verstaan we het vermogen van een persoon om zelf te bepalen op welke wijze hij het eigen leven inricht (wonen, werken, sociale contacten) en hoe de zorg en-of begeleiding bij eventuele ziekte daarbij wordt ingevuld. Echter is zelfregie in sommige gevallen in de gehandicaptenzorg een uitdaging, denk aan cliënten met verstandelijke beperkingen of cliënten met een bepaalde verslaving die bepaalde keuzes moeten maken. Dit vraagt nog meer expertise van professionals in zulke situaties.  Daarnaast ontwikkelt technologie zich razendsnel en dat maakt dat meer mensen steeds meer zelf kunnen regelen op een moment dat hen het beste uitkomt. Deze omslag in de samenleving vraagt ook een omslag in zorg en welzijn. Ziekenhuizen richten hun organisaties steeds meer in naar de wensen en behoeften van de patiënt en baseren hun portfoliokeuze daarop. Anders gezegd: de zorgvrager is partner geworden.

“De dynamiek binnen de kinderopvang verandert. Als professional moet je je altijd tot de verwachtingen, wensen en behoeften van de ouders verhouden. Misschien verwachten ouders tegenwoordig meer.  Dit is een element dat van invloed is voor de ontwikkeling van het hele vak. Je bent dienstverlener en professional. Hoe de student leert zich te verhouden tot ouders, (hogere) eisen en mondigheid etc. wordt steeds belangrijker
– Carla Schipperheijn, Brancheorganisatie Kinderopvang.

In 2020 is de zorgvrager nog meer partner geworden. Hij/zij kan de regie nemen over zijn eigen gezondheid en medisch proces. Ziekenhuizen en zorginstellingen bieden flexibiliteit en verschillende vormen van interactie. De zorgvrager kan digitaal zijn afspraak inplannen, kan zijn dossier inzien en kan zelf bepalen op welke wijze en wanneer hij contact legt met zijn zorgverleners. Verder kan hij prijzen vergelijken omdat er meer inzicht is in prijzen van behandelingen. Zorginstanties houden bij dit alles rekening met het verschil in gezondheidsvaardigheden. Patiënt empowerment zal zich de komende jaren alleen nog maar verder ontwikkelen. Juist door de komst van de vele eHealth en m-health toepassingen, zullen patiënten in de toekomst nog zelfredzamer worden. Daarnaast wordt in de zorg bewust gekozen om de zorgvrager steeds meer regie te geven of nauwer te betrekken bij het behandelplan. Dit heeft namelijk een positief effect op de kwaliteit van leven van zorgvragers.

“Als je patiënten en cliënten de mogelijkheid geeft om zelf de regie te pakken krijgen ze een hogere kwaliteit van leven. Is overigens niet makkelijk. De keuze dat iemand zelf kan bepalen of je een boterham met hagelslag of pindakaas neemt. Daar gaat het om. Hierdoor krijgt iemand eigenwaarde, dat men zelf bepaalde beslissingen kan nemen”
– 
Aart Bertijn, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN).

 KOSTENBEWUSTE ZORGVRAGER

Wanneer zorgvragers naar het ziekenhuis of zorginstelling gaan voor een behandeling, betalen zij veelal een deel van de rekening zelf vanwege de eigen bijdrage. De hoogte daarvan kan, door eigen keuze, verschillen. 

Los van de eigen bijdrage, verschilt de dekking voor een behandeling per polis. Een resultaat hiervan is dat zorgvrager meer kostenbewust zijn geworden en steeds vaker informeren naar de prijs van een behandeling. Ook zijn patiënten steeds kritischer op de rekening van het ziekenhuis. Deze trend zal zich de komende jaren voortzetten; patiënten zullen steeds vaker bewust bezig zijn met de kosten van een behandeling en deze willen vergelijken.

“Wat je wel ziet dat veel ouders van kinderen met een verstandelijke beperking steeds onrustiger worden door de administratieve druk waar ze aan moeten voldoen. De eisen in onze maatschappij worden steeds strenger, er vallen steeds meer mensen uit. Alles draait om geld en indicaties. Dus ik snap dat men nerveus wordt en bang is de boot te missen”
–Steven Peters, Middin.

 CONSUMENTISME

Consumentisme heeft in deze context twee betekenissen. Enerzijds betekent het een beweging die pleit voor meer recht en macht van de consument, en ook de consumptie maatschappelijk aanvaardbaar wil laten zijn, anderzijds beschrijft het, het streven van consumenten zich te organiseren om sterker tegenover de producenten hun gezamenlijke belangen te verdedigen. Er zit veel groei in het consumentisme binnen de branches van Zorg, welzijn en assisterende gezondheidszorg. Dit betekent dat zorg wordt aangeboden als een product of dienst. Steeds meer mensen kiezen ervoor om bepaalde ingrepen te ondergaan in privéklinieken in binnen- of buitenland. De zorgvrager kiest de aanbieder op basis van prijs en kwaliteit. Dit kan alleen maar als de prijs en kwaliteit transparant zijn. Dit is in veel gevallen in Nederland nog niet het geval. Door de toename van openbare informatie en de nadruk op het unieke van iedere zorgvrager, stellen zij zich in de zorg steeds meer op als een gelijkwaardige en kritische partner.

Cecile Hampsink, De Cirkel kinderopvang   

25 jaar terug was de kinderopvang een niet commerciële branche die vooral vanuit dienstverlening opgebouwd was. Nu is dat anders en heb je meer commercie en marktwerking. Daarmee is het een meer dan professionele organisatie geworden.

“Patiënten zijn steeds mondiger en zelfbewuster. Ze weten zelf heel veel via internet over hun ziektebeeld. De patiënt als expert. Aan de andere kant heb je patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden. De apothekersassistenten moeten in staat zijn maatwerk te bieden aan de patiënten op basis van de diverse achtergronden. Die ontwikkeling gaat steeds verder wat ook iets betekent voor de opleiding tot apothekersassistent. Geprotocolleerd werken wordt minder, het gaat steeds meer om maatwerk voor de individuele patiënt”
– Stichting Bedrijfsfonds Apotheken (SBA).

Bovenstaande trend groeit maar wordt tegelijkertijd ook wat afgeremd. Er is namelijk een aantal signalen waaruit blijkt dat niet iedereen goed kan meebeslissen en dat mensen niet zelden beslissingen nemen die schadelijk zijn voor henzelf of de samenleving, zoals ongezond eten of niet vaccineren. De grenzen van de wenselijkheid van eigen regie en ik-keuze lijken nu bereikt en de roep om overheidsingrijpen wordt luider.

“Veranderende cliënten/ patiënten kunnen ook tot een stukje bezorgdheid zorgen. Onze cliënten zijn heel afhankelijk van zorg. Desalniettemin hebben ze ook behoefte aan eigen regie en hebben ze behoefte om zelf dingen te doen. Dat vraagt tijd, bijvoorbeeld als een cliënt die lichamelijke beperkingen hebt zichzelf wilt aankleden. Het empathisch vermogen kan dan onder druk komen te staan omdat er nog meer cliënten aan het wachten zijn op zorg. Daar zit een valkuil. Welke competenties zijn nodig om meer regie te kunnen geven aan cliënten? Volgens ons is dat creativiteit, luistervermogen en het vermogen tot ‘loslaten’.
– Elise Nieuwhof, ’S Heeren Loo.

Impact beroepsonderwijs

Wat kan de student meegegeven worden tijdens de studie als het aan komt op bovenstaande beschreven ontwikkelingen. Mondigere cliënten en patiënten stellen grotere eisen aan de professionele houding van personeel in Zorg, welzijn en de assisterende gezondheidszorg. Het is belangrijk om de eigen grenzen te bewaken en als professionals kennis van de beroepshouding te hebben. Daarnaast worden doordat de zorgvrager steeds meer partner wordt in de regie van de zorg, communicatieve skills en de omgang met patiënten/ cliënten steeds belangrijker.

Minie Eising, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN)

Cliënten hebben steeds vaker eigen huisvesting. Dat mensen een eigen voordeur en eigen huisje hebben zorgt voor een betere kwaliteit van leven. Dit betekent voor de professional dat er gekeken moet worden wat ieder individu nodig heeft. Hier past geen 9 tot 5 mentaliteit bij. Pietje wil namelijk opstaan om 9 uur en Marietje wil dat om 10 uur. Ieder heeft zijn eigen dynamiek en daar moet de professional op aansluiten. Dat vraagt om heel andere vaardigheden.

INHOUDSOPGAVE SECTORALE TRENDS ZORG, WELZIJN EN ASSISTERENDE GEZONDHEIDSZORG