Innovatie groeit sneller
dan onkruid

4. Technologische ontwikkelingen

Bij technologische factoren gaat het om de kenmerken en invloed van technologische ontwikkelingen.

DE VIERDE INDUSTRIËLE REVOLUTIE

De wereld om ons heen wordt steeds slimmer door de razendsnelle technologische ontwikkelingen. Dit brengt veranderingen en een hoge mate van onzekerheid met zich mee. De mate van verandering, de schaal waarop alles plaatsvindt en de impact op de maatschappij: de ’vierde industriële revolutie’ (Management Impact, Volberda). Waar het in de derde industriële revolutie ging om de komst van computers en digitalisering, gaat het nu om een combinatie van ontwikkelingen uit verschillende industrieën (Rifkin).

HET INTERNET OF THINGS LEVERT ENORM VEEL DATA

Het Internet of Things (IoT) bestaat uit apparaten met sensoren en software, die in verbinding staan met het internet en met elkaar. Mobiel internet, sociale netwerken en het ‘Internet of Things’ leiden tot hyperconnectiviteit: alles en iedereen staat met elkaar in contact en informatie is altijd, overal en onmiddellijk beschikbaar. Tegelijkertijd leidt dit tot een extreem grote hoeveelheid data. Slim analyseren en combineren van al die data leidt tot nieuwe inzichten en betere informatie, op grond waarvan nieuwe producten, diensten en business modellen worden ontwikkeld. Er is een grote behoefte aan methoden om Big data te ontsluiten, doorzoeken en beheren. Denk bijvoorbeeld aan standaarden, filters, analyse-, opslag- en zoektechnieken, en aan de beveiliging van alle gegevens. Experts verwachten dat er in 2020 meer dan twintig tot dertig miljard toestellen in het Internet of Things zullen zijn opgenomen –een verdrievoudiging ten opzichte van 2013. Omdat alle mogelijke apparaten sensoren krijgen en de gemeten data wordt verzameld en doorgegeven, ontstaat er een enorme hoeveelheid data waarmee nieuwe producten en diensten kunnen worden ontwikkeld (TNO1).

“Niet alleen mensen zijn online, ook bijvoorbeeld machines, auto’s, de thermostaat en de koelkast”
– XIA, YANG, WANG & VINEL; WEBER & WEBER

IoT kent een groot aantal toepassingsdomeinen, zoals in de gezondheidszorg (eHealth, wearables, quantified self), in de industriële productie (Smart Industry), mobiliteit en logistiek (Smart Mobility, Connected Cars, Intelligent Transport Systems) en domotica (‘huis-automatisering’) (TNO1). Bewoners kunnen op afstand inloggen op hun beveiligingssysteem, de temperatuur regelen en alvast de wasmachine aanzetten. De verwachting is dat IoT in de (nabije) toekomst productieprocessen zal verbeteren en dat het oplossingen kan bieden voor problemen rondom energie en milieu, criminaliteit, gezondheidszorg en onderwijs (Kopetz). Door IoT ontstaan er ‘slimme steden’ waarbij alles in de stad via het internet in verbinding staat met elkaar. In deze steden staan natuurlijk ook ‘slimme huizen’ (Ghaffarianhoseini e.a).

Internettechnologie in combinatie met big data vormt de drijvende kracht achter de ontwikkeling van zogenaamde digitale platformen. Een digitaal platform ‘verschaft partijen een technologische basis voor het distribueren en samenvoegen van diensten en/of content van de aanbieders van die diensten en/of content naar eindgebruikers (TNO1).

TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN TEN DIENSTE VAN DE MENS

Met de ontwikkeling IoT hangen andere ontwikkelingen samen, zoals Kunstmatige intelligentie (AI). De komende jaren verkrijgen veel applicaties een vorm van AI (Van der Meer). Bij kunstmatige intelligentie gaat het om machines die intelligent gedrag of acties vertonen. Hier vallen machines onder die op een zeker niveau kunnen redeneren en beslissen, die natuurlijke taal begrijpen en kunnen gebruiken, die zelfstandig nieuwe dingen kunnen leren (TNO2).

Dergelijke intelligente softwaresystemen zijn steeds meer terug te zien op de werkplek, bijvoorbeeld in de vorm van een virtual customer assistant. Het is belangrijk om deze innovatie te zien als een manier om de menselijke activiteit te vergroten, niet om deze te vervangen. Bijvoorbeeld apparaten die semiautomatisch of automatisch taken uitvoeren zonder supervisie, zoals in de landbouw, schoonmaak of gezondheidszorg (Gartner). Veel technologische ontwikkelingen staan in het teken van dienstverlening aan de mens. Ze moeten processen en taken versimpelen, inzichtelijk maken en efficiënt maken. Ontwikkelingen op dit gebied zijn bijvoorbeeld blockchain technologie, robotica, het gebruik van big data, mixed reality en vergaande digitalisering waarbij gegevensverwerking plaats vindt via de Cloud en Edge.

EFFECT OP ARBEIDSMARKT EN ONDERWIJS

Naast de introductie van nieuwe technologie zoals clouddiensten, big data, 3D-printen en robotica, is ook sprake van het volledig overnemen van productieprocessen door machines en de digitalisering van complete bedrijfsprocessen en dienstverlening (PCW1). Technologie maakt werk makkelijker en sommige functies overbodig. Maar er ontstaan ook nieuwe beroepen. Technologische ontwikkelingen vragen dan ook een andere denkwijze van werkgevers, werknemers en de overheid. De benodigde skills veranderen heel snel en een leven lang ontwikkelen wordt daarom steeds belangrijker.

Onzeker is wat het effect van deze steeds verdergaande technologische ontwikkelingen zal zijn op de arbeidsmarkt. De verwachting is dat vooral in de zorg, de energiesector en de financiële sector veel meer banen verdwijnen dan dat erbij komen, terwijl er in de it-sector juist banen bijkomen (NRC). De inzet van nieuwe technologieën heeft altijd geleid tot een andere vraag richting onderwijsinstellingen (Rathenau Instituut).

Vakmanschap is continu in beweging. Voor de beroepen geldt dat ze dynamisch zijn: ze veranderen snel, verdwijnen of vragen om andere competenties (Stichting Iedere MBO een practoraat). Banen met routinematige taken, waar de nadruk ligt op feitelijke en procedurele kennis, maken plaats voor banen waarin meer eigen initiatief, creativiteit en sociale interactie nodig is en de nadruk sterker ligt op conceptuele kennis (ECBO1). Om nieuwe technologische mogelijkheden te vertalen naar nieuwe machines en producten, is creativiteit hard nodig in combinatie met talent en samenwerking met andere disciplines (Financieel Dagblad).

ZORG, WELZIJN EN SPORT

Hieronder geven we een beschrijving van de sectorspecifieke technologische ontwikkelingen voor Zorg, welzijn en sport.

ZORG, WELZIJN EN ASSISTERENDE GEZONDHEIDSZORG

Door gebruik te maken van technisch ondersteunende voorzieningen in huis, kan voor ouderen en hulpbehoevenden de mogelijkheid worden gecreëerd om langer zelfstandig en veilig te wonen. Met behulp van sensoren, omgevingsbesturing en hierop aangesloten mechanica kunnen mobiliteits- en levensstijlbeperkingen worden ondersteund en kan snel worden ingegrepen bij onveilige situaties. Zorgprofessionals en mantelzorgers kunnen via technologie ook op afstand contact houden en de zorgvraag in de gaten houden (Actiz). Steeds meer overheids- en zorgdiensten zijn digitaal bereikbaar. De overheid heeft als doelstelling dat in 2020 de burger al zijn zaken met de overheid digitaal kan regelen. Daarbij krijgen, mede door de decentralisaties, meerdere (zorg)partijen toegang tot digitale persoonlijke gegevens van burgers. De uitwisseling van persoonlijk dataverkeer neemt toe, waardoor het borgen van de veiligheid en privacy steeds belangrijker wordt. Ook krijgt de overheid op deze manier steeds meer data tot zijn beschikking, waarbij big data analyses nieuwe inzichten in patronen van groepen burgers kunnen geven.

SPORT EN BEWEGEN

Technologische ontwikkelingen in de sportbranche gaan enerzijds over het motiveren van mensen om te sporten ten behoeve van een gezonde levensstijl. Anderzijds wordt de technologie ingezet om sportprestaties te verbeteren van de sporters zelf. Wellicht de meest veelbelovende tech-ontwikkeling voor de sport is het gebruik van big data. Door toenemende rekenkracht, betere meetmethoden zoals camera’s langs de zijlijn en slimme toepassingen kan er steeds meer informatie uit die hoeveelheid cijfers gedestilleerd worden (RVO). Met die informatie kan een team gerichter trainen, of kunnen zij de tactiek of juist zwakke plekken van een tegenstander ontrafelen. De datastroom is bovendien steeds vaker ‘real-time’, dankzij steeds betere camera’s langs de sportvelden, geavanceerde sensoren en snelle analyseplatforms. Dat is enorm waardevol voor coaches: zij kunnen tijdens de wedstrijdspelers aanklikken en krijgen vervolgens direct statistieken over bijvoorbeeld het aantal schoten op doel of mislukte passes. Zo kunnen zij veel gerichter spelers wisselen.

Een andere interessante ontwikkeling is kunstmatige intelligentie die op individueel niveau blessures kan voorkomen – nog voordat deze daadwerkelijk optreden. Camera’s en sensoren kunnen steeds aspecten meten tijdens trainingen en wedstrijden. Denk aan snelheid, spierbewegingen, biomedische gegevens en de hartslag. Clubs zoals FC Bayern München en Manchester United meten bijvoorbeeld ook de slaapkwaliteit.

In de toekomst zijn we zeer waarschijnlijk nog beter in staat om daaroverheen een kunstmatige intelligentie laag te leggen. Zo kunnen coaches ‘gevaarlijke’ patronen herkennen. En tijdig een training aanpassen of bewust een speler niet opstellen. Met name teams uit de NFL en de NBA gebruiken momenteel dergelijke technologie (Hooidonk). Natuurwetenschappen (nano- en informatietechnologie) en levenswetenschappen (biotechnologie en cognitieve technologie) raken in toenemende mate met elkaar verweven (Rathenau2). 

Dat vertaalt zich in een groeiende interesse in zaken als genetische manipulatie en het nabootsen van levende systemen in techniek, zoals sociale robots. Dit type innovaties heeft brede toepassingen in de medische wereld, en gaandeweg ook steeds meer in de wereld van sport en bewegen. Zo worden er chips ontwikkeld die lichaamsfuncties neurologisch kunnen aansturen en gebruikt kunnen worden bij revalidatieprocessen of psychische aandoeningen (Susskind en Susskind). Vooral technieken die de grenzen van onze vermogens oprekken, leiden tot morele discussies. Technieken om de prestaties van lichaam en geest te meten en te optimaliseren, passen bij onze prestatiemaatschappij, waarbij sport en bewegen vaak een ideale proeftuin vormen (PCW). Technologie en sport zijn zowel voor de sporter als de consument steeds onlosmakelijker met elkaar verbonden. Zo zijn de Olympische Spelen voor cyborgs inmiddels een feit: in 2016 vond de eerste editie van deze Bionische Spelen plaats in Zürich. Onderdelen van dit internationale toernooi waren een hindernisbaan voor mensen met een exoskelet en gedachte gestuurde computergames. In Japan bestaat er inmiddels een Superhuman Sports Academy, een groep van onderzoekers en ontwikkelaars die zich inzet om menselijke sportieve capaciteiten te verbeteren met virtual reality en exoskeletten. In de zomer van 2018 werd aan de Technische Universiteit Delft een ontwerpwedstrijd op het gebied van Superhuman Sports georganiseerd (Sport Knowhow XL, PCW1).

De coach van de toekomst zit straks niet meer aan het veld
In de toekomst zit de coach achter zijn bureau en kijkt hij op zijn dashboard. Sensoren en data met slimme algoritmen zorgen ervoor dat hij kan zien en voorspellen hoe zijn spelers (gaan) presteren, hoe het met hun conditie is gesteld en of zij binnenkort een blessure krijgen. Ook kan hij gespeelde wedstrijden met elkaar vergelijken, voorspellen welke spelerscombinaties de beste resultaten opleveren en bepalen welke training nodig is om het beste resultaat te krijgen. Wereldvoetbalkampioen Duitsland heeft vorig jaar al gebruik gemaakt van data-analysesysteem SAP, waarmee voetbalcoaches op basis van statistische data tijdens een wedstrijd tactisch kunnen ingrijpen. Elke speler kan middels het systeem ook individueel aangeklikt worden, waarna coaches maar bijvoorbeeld ook scouts, allerlei belangrijke informatie kunnen zien over de prestaties van de speler.

UITERLIJKE VERZORGING

In de pedicurebranche worden geen grote innovaties verwacht maar wel vernieuwingen op het gebied van apparatuur en instrumenten. De basistechnieken blijven grotendeels hetzelfde. Binnen de schoonheidsbranche is er sprake van digitalisering, waar er een toename waarneembaar is van het aantal influencers op het gebied van beauty en health. Daarnaast groeit het aanbod van cosmeticamerken in Nederland. Via internet zijn er verschillende internationale cult- en niche cosmeticamerken te koop en ook parfumerieën en warenhuizen bieden hun assortiment online aan. Ook in de schoonheidsbranche wordt er steeds vaker gebruik gemaakt van nieuwe apparatuur en technologieën in salons en behandelruimtes, bijvoorbeeld speciale apps voor huidanalyse en beauty. Daarnaast is er steeds meer mogelijkheid op het gebied van anti-aging, pigmentcorrecties en ontharen door gebruik van geavanceerde apparatuur.

DESTEP INHOUDSOPGAVE